REPÚBLICA DE MOÇAMBIQUE
MINISTÉRIO DA EDUCAçãO E
DESENVOLVIMENTO HUMANO

Nliivuru na
Elomwe

Ekalasi ya Neeraru

3

A produção deste livro tornou-se possível graças ao apoio do povo Americano através da Agência dos Estados Unidos para o Desenvolvimento Internacional (USAID). O conteúdo desta publicação é da total responsabilidade do Ministério da Educação e Desenvolvimento Humano da República de Moçambique.

FICHA TÉCNICA
Título:
Nliivuru na Elomwe, Ekalasi ya Neeraru
Língua:
Elomwe
Coordenação Editorial - MINEDH:
Telésfero de Jesus, Laquene Laisse e Vicente Bisque
Vamos Ler!:
Samima Patel, Abdala Machude, Dilson Buque, Amélia Bazima e Francisco Sampaio
Autores:
Arigo Saraiva, Assane Consolo, Laura Viegas, Moisés António e Valdemar António
Assessoria Linguística e metodológica:
Carlos Manuel e Maurício Bernardo
Ilustração:
Cassamo Moiane
Maquetização:
Jorge Neves
Capa:
Jorge Neves e Moises Utuji
Impressão:
Tiragem:
N.º do registo:
10004/RLINICC/2019
República de Moçaçambique
Financiado por USAID

EMUSI		7

ESUMANA 1	8
Amina ni Liinu	8
Olocihana	10
ESUMANA 2	12
Paapa!	12
19 a Maarusu-Nihiku na apaapa	14
ESUMANA 3	16
Ipa sahu	16
Makhalelo oopaka ipa	18
ESUMANA4	20
Alisira 	20
Wuuluula	20
ESUMANA 5	22
Malocelo Nikeleva!	22
Amaama aka ookhweleya!	24
ESUMANA 6	26
Mukucho wa eyaakha	26
Ohakalala wa ohaca	28
ESUMANA 7	32
Osiweliwa wa Amina 	32
Opacera waka ohuserya	34
ESUMANA 8	36
Esikhola ahu 	36
Wuuluula	36
ESUMANA 9	38
Ocompa osikhola	38
Olipiherya wa mahuseryo	40
ESUMANA 10	42
Muteko wa osikhola	42
Ohuserya ni ilocelo piili	44
ESUMANA 11	46
Ovira wa ekalasi	46
Riyesa ni Liinu	48
ESUMANA 12	50
Apapa a Palura osikhola	50
Wuuluula	50
SUMANA 13	54
Muceche wa Sara	54
Mapuro awaaciwa ni sa weecano	56
SUMANA 14	58
Meecelo a va mucecheni	58
Muteko sa mulaponi	60
SUMANA 15	62
Asinama a muceche aka	62
ESUMANA 15	64
Namarokolo ni Namanriiya.	64
ESUMANA 16	66
Muceche ahu	66
Wuuluula	66
ESUMANA 17	68
Rene ni Lili	68
Makhonya	70
ESUMANA 18	72
Ireca	72
Okhapelela soolya	74
ESUMANA 19	76
Opaka nipha	76
ESUMANA 20	78
Wiikasoopha mphironi	78
ESUMANA 21	80
Omurapela Tiyareya	80
Wuuluula	80
Orehererya muceche	82
ESUMANA 21	84
Oreeriwa wahu!	84
ESUMANA 22	88
Niikasoopeke	88
Namarokolo,  Echepo ni Chomoco	90
ESUMANA 23	92
Onanara sa ikokhola	92
Wiikosoopa ni mooro wapure	94
ESUMANA 24	96
Namuli	96
Wuuluula	96
Niikasoopeke	98
ESUMANA 25	100
Epewe ya mwiili wa muchu	100
Pole pole ni  atupusi	102
ESUMANA 26	104
Okhapelela ekumi ahu	104
Ichu soolya	106
ESUMANA 27	110
Osuwela wiireherya	110
Makhuru a soolya	112
ESUMANA 28	114
Okumi ni epewe ahu	114
Wuuluula	114
ESUMANA 29	116
Maahi a weemela	116
Soolya  sahu	118
ESUMANA 30	120
Soonanara inarweela mwa mooro	120
ESUMANA 30	122
Wiikosoopa ni mooro 	122
ESUMANA 31	126
Mikukucha sa weecano	126
Okhweleya wa ecika valaponi	128
ESUMANA 32	130
Weeyela matakhwa	130
Wuuluula	130
ESUMANA 33	132
Esimaaforo 	132
Wiikosope muramphani!	134
ESUMANA 34	136
Wiikosopa muramphani	136
Othata wa anamwane 	138
ESUMANA 34	140
ESUMANA 35	142
Wiikosopa muramphani	142
ESUMANA 35	144
Orapela makacamiho	144
ESUMANA 36	146
Omaliha eyaakha	146
Wuuluula	146

ESIKHOLA 		31

Muceche 		52

Onakhaliwamo		86

Mwiili wa muchu 		99

Ekumi ni epewe 		108

Mikukucha sa weecano		125

Emusi

SUMANA 1

1

Waalakhanye voohilipixa

Amina ni Liinu
Nihiku nno Amina ayaaka omusika aahuwela. Owo akumana ni Liinu ni axelihana:
Amina: Mooni Liinu, wooxeliwa?
Liinu: Aayi, kooxeliwa. Nki weyo?
Amina: Kooxeliwa tho! Ephiro ya omusika ti evi?
Liinu: Ephiro ya omusika ti ela, nrowe.
Amina: Koothamalela Liinu, mpaka omeelo.

Nsuweliho na masu
Ephiro: etila

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti ani onavolowa va ethale ela?
2.	Wi aphiye omusika Amina aari hayi?
3.	Wantoko oya omusika? Mwaakunle xeeni iwe?

Amina | Aahuwela | Liinu | Ephiro
Mooni | Mooxeliwa

Masu

Woone masu a emusi ni omaliherye ya nsu ‘olima’. Orepe masu a emusi ya nsu ‘osuwela’

Olima

namalima

olimiha

olimeya

Osuwela

Okumanyihe masu oophwana

Oyeva | • | • | Etila
Ophiya | • | • | Ophiya
Ephiro | • | • | Okhaani

Olocihana
Yacamelaka mahiku a wiicuuwa amaayi a Amina aanveka mwana aya Remiixiyu.
Amaayi: Mooni Remiixiyu, wooxeliwa?
Remiixiyu:  Mooni amaama. Aayi kooxeliwa.
Amaayi: Hin’ya Omukhupa elukuluku ya wiicuuwa?
Remiixiyu: Cirene, nrowe vamoha ni Amina.
Amaayi: koothamala. Nnarowa okhomoni wa esumana.

Nsuweliho na masu
Hin’ya: hinaya.

Waakhule makoho ala
1. Ti ani onavolowa muchekaola?
2. Wantoko opaka mukwaha elukulu ya wiicuuwa wawo osikhola? Ti xeeni opankaawe?
3. Onuupuwela xeeni we emusi ya Amina anahaala opaka mwa elukuluku aya ya wiicuuwa?

Amaayi | Cireene | Omukhupa
Elukuluku ya wiicuuwa |  | Esumana
Ni makhomo   . ,   Omalihere mithere
1. Ti yaphaama Farita_ wooreeriha_
2. Olelo nnaya olima_
3. Masina ahu ti ala: Ema_ Nene ni Farita_
Owale malaka ni masu
Olelo, Amina (oveka)____ mwana aya
Cirene, vavo (oya)___ vamoha ni Amina
Miyo, vano (oloca)___ ni amaama.
Orepe mithere miraru olocaka sa elukuluku ya wiicuuwa, ocopaka ikhomo inaphwanelela.

2

Waalakhanye voohilipixa
Namaroyi, mahiku 26 a Maarusu a
eyaakha ya 2020
Paapa!
Olelo kinahaala olekela orwa olya.
Ntakhara wino nihiku na ovoothana	 Ovoothana wa waalakhanya
Oniicaniwa ekulupe ya  waalakhanya
Muteko yoola oniireya opooma wino.
Ni oreera wanyu murima, koothama!
Rayinya

Nsuweliho na masu
Orwa: ophiya Olya: oca
Waakhule makoho ala
1.	Rayinya orepenle heeni muchaka ola?
2.	Ti woowi oniireya muteko yoola wa waalakhanya?
3.	Onareerela heeni osuwela waalakhanya?

Olelo	 Opooma	 Paapa 	Olekela
Orepe masu a emusi ya nsu ‘olya’

Olya

Okumanyihe masu oovicana

orwa | • | • | wule
wino | • | • | onanara
oreera | • | • | oya
olekela | • | • | ovicana
olikana | • | • | waakuva

ESUMANA

Waalakhanye voohilipixa
19 a Maarusu-Nihiku na apaapa
Mi ka Anita. Miyo, Kotopo, Sara ni Mariya onthamwene. Naaphakana okumanela opaka muchaka.
Muchaka wa ocapela nihiku na apaapa ahu
Nihiku na apaapa ti na okweleyaxa.
Ti waphaama waariiha apaapa ahu.
Ti waphaama waacicimiha apaapa ahu

Nsuweliho na masu
Opaka: wiira, osasanya
Muchaka: muselo

Miteko: Waakhule makoho ala
1.	Waalake ethale enacariha eruku onoonaawe?
2.	Ti ani anavolowavo va muchaka yoola?
3.	Anamwane ala yaakumanele heeni?
4.	Onakhweleyela xeeni ocapela nihiku na apaapi?

Ocapela | onthamwene | Ophakana
okweleyaxa | Nihiku | muchaka

ocapela•               •muthiyana
okumana•               •nnaanancu
mulopwana•               •oya
olekela• 	 	     •omwalana
ntokotoko•               •okupanya

Ntakiheryo
Miyo, Kotopo, Sara ni Mariya onthamwene.
Naaphakana okumanela opaka muchaka.
Muchaka wa ocapela nihiku na apaapi ihu
Orepe sawuupuwela mithere miraru, muchaka onaloca ocapela nihiku na apaapa (nihiku 19 a Maarusu)

SUMANA 3

Waalakhanye voohilipixa
Ipa sahu
Moose ni Anita anakhala muceche mmoha.
Akookaka osikhola yanoona ipa itokotoko.
-Empa ya apwiya ti ya miri oninko ele.
Olooca Moose aacereraka.
Emariwe ni echaya, ecuciwa ni manaxi.
-Aahe! Owaani eriwo empa ya esimenti.
Sookhala ikhaama, ikatera, itharaku ni siina.
Sootheene ipa sooreera, hiyo ninnasilewa.

Nsuweliho na masu
Muceche: mukuma, elapo  Itharaku: mithanka

Waakhule makoho ala
1.	Ipa ti ani siri mmucecheni mwawo?
2.	Empa ya manaxi enatekiwa ni makhalelo ti ani?
3.	Empa ya Anita etekiwe ni xeeni?
4.	Mphuro ti ani onaphwanela omaka empa?

manaxi	muceche	apwiya 	ikhaama	echaya	ikaruma

osirika •	 • ophipeliwa
ocuciwa •	 • osiva
eruthu •	 • omara
olyoolya •	 • mwiili

Orepe masu a emusi ya nsu ‘othuma’

Othuma

Waalakhanye voohilipixa
Makhalelo a opaka ipa
Ananloko a muceche wa Omuxepa aathukumana vamoha ni muhooleli aya.
Muhooleli Teresa onaloca ariki:
Nipakeeke ipa mapuro a phaama.
Naaxeke miri, mikoyi ni mithala soolipa.
Nnateka ipa mirutha ohinasareya maayi.
Wu tori wiikasoopa epwila ni echeku.

Nsuweliho na masu
Miri: miceyikho  Mukuma: mpuro  Epwila: epula

Waakhule makoho ala
1. Ti ani ari va makumano ala?
2. Okumana wu waari a heeni?
3. Ti woowi onaphwanela omaka empa?
4. Woosuwela emusi yaphacuweliwe epahu? Ti heeni haphacuwenle?

Ananloko | miri | epwila | ipa
muhooleli | mikoyi | epwila | mirutha

Ntakiheryo
Muhooleli Teresa onaloca sa nipahu.
Nipakeke ipa mapuro oothukuwa.
Nchariheke mathatelo oolipa a simpa.
Nivaheryo
Orepe sawuupuwela olocaka sa makacamiho anarweela mwa eceku ni epula

4

Wuuluula

SUMANA 4

Elukuluku onachekula ni ataata awe, Napito.
Alisira ani:
-Mooni taata, mooxeliwa?
Napito: Kooxeliwa. Nki weyo wooxeliwa?
Alisira, woorwa osikhola?
Alisira: Miyo koorwa. Taata, pooti kachekule?
Napito: Hawe. Nto woopaka muteko wa osikhola?
Alisira: Aayi, koopaka. Koothamalela.

Nsuweliho na masu
Ocekula: othata, waarerya
Opaka:    osasanya
Ochekula: othata, waarerya, osasanya

Waakhule makoho ala ala
1. Ti ani anavolowa va muchaka ola?
2. Woona wawo Alisira aya opaka matatelo ti ani?
3. Ti heeni onapaka weyo waaphwanya achu atokweene?

ocekula		mirutha	 osikhola 		othana	                                    opaka

Owale malaka ni masu

athukula

othana

oothanla

Ataata  ekatera.
kinaya othata.
Alisira  othata ni akwayiye.

Orepe masu a emusi ya nsu ‘opaka’

opaka

Nivaheryo

5

SUMANA 5

Waalakhanye voohilipixa
Wanamuuluvala, mahiku
18 a Apiriili a eyaakha ya 2020
Malocelo Nikeleva!
Kinooxeliha ni osiveliwa vamoha ni ekumi.
Miyo ka mukumi. Olohe yooloca aka?
Osikhola wookhala othata wa mapokha Miyo kiri munikhuruni nenlo Amaayi aakikhaviherya waalakhanya Kinneemererya wi nihiku nno kinanvootha.
Munnawo Luwisa

Nsuweliho na masu
Ovootha: okanyaara

Waakhule makoho ala ala
1. Waatoko orepa muchaka?
2. Ti ani onaha waakhela muchaka yoola?
3. Ti heeni yaphacuwa osikhola?
4. Ti ani onamukhaviherya Luwisa owaani?

Olohe | ekumi | Waalakhanya
mapokha | osikhola | ovootha | nikhuru

okhala• | •opacerya
ovootha• | •ohikhala
omaliha• | •okhala
orama• | •ovoothiwa

Omurepe mukwaawo ekaarata

Eruku: Opake eruku ya envelope

Waalakhanye voohilipixa
Omaputu, mahiku
30 a apiriili a eyaakha ya 2020
Amaama aka ookhweleya!
Kinarepa ni osiveliwa ni orumiha maloxelo.
Okhala waka ori wa ekumi vamoha ni akhwaaka.
Awoto annarumiha maloxelo wa Amina.
Akhwaaka yaawo kinnasiveliwano.
Ni aasuwela wi Amina ti murokora aka.
Miyo voohilekela kinarwa nikhale vamoha.
Ooreera wanyu murima.                   	                       Mwaninyu Ruyi.

Waakhule makoho ala ala
1. Ti ani anaalakhanya muchaka ola?
2. Akiraanthe vaavi achu anaalakhanya muchaka ola?
3. Wachuna orepa muchaka oni omurepele ani? Mwaheene ti ovi?

Orepa | Muhima | maloxelo
Orumiha | osikhola | ookhweleya

Waanyihere masu ni orepe mukateerununi

o | ni | ma | mu
ru | o | lo | hi
mi | re | xe | ma
ha | pa | lo | na
ma | lo | ru | xi

Orepe masu a emusi ya nsu ’oruma’

Oruma

Ntakiheryo

Kinarepa ni osiveliwa ni orumiha maloxelo.
Okhala waka ori wa ekumi.
Miyo voohilekela kinarwa nikhale vamoha.

SUMANA 6

6

Waalakhanye voohilipixa
Mukucho wa eyaakha
Naviralaaya nihuku na mukucho, Teresa aamukoha Rosana:
-Osilo waakhala onyakula owaani wanyu.
- Aayi, osilo miyo kaakhwaniha iyaakha.
-Wulu! Nkaasuwenle. Hayi muhikileelaka?
-Hooye, miyo nkaarino echu, kaari oothanana.
Asinthamwene aka ti yaarunhe esuumu. Atitiya eriiha mukate ni ntoosi nikhaani.
Miyo kaatepa ophwaneliwa ni ohakalala.

Waakhule makoho ala ala
1. Ti ani anavolowa va mukucho ola?
2. Mikucho ti ani iniireya mmucecheni mwawo?
3. Ti heeni atitiya awe Rosana yarwiihalaaya?
4. Ti ani ahaarunhe echu?

Eyaakha | mikate | ntoosi
Esuumu | mukucho | oothanana

Mikate• | •ophwaneliwa
ekhaani• | •ekokomoko
oreera• | •enaanancu

Miteko
Owale malaka ni masu ala:
oreera, ekhaani, miyo, nyuwo, weyo.

koomala olya ntoosi.
Mukucho waatepa .
woolya mukate?

Nivaheryo muchaka olocaka sa nihiku wa mukucho awo.

Waalakhanye voohilipixa
Ohakalala wa ohaca
Nihiku nno emusi ya Xuulia yaathukumana.
Waari ochapa wa omaliha ohepha soolima.
Yaarivo apwiya a Xuuliya ni amunna awe. Yaakhala achu akinaaku tho yiinaka ni alyaaka.
Asimaayi yaanaapeya soolya wi achu elye.
Ootheene yaahakalala ni yaachapa.

Nsuweliho na masu
Ohepha: woothola, ohaca, ohatha (ico)

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti heeni anapaka achu yaala ari va eruku yeela?
2.	Muchaka ola onaloca wa heeni?
3.	Ntakhara xeeni nnapakahu mukucho?

emusi | anamwane | ochapa
apwiya | ohepha | soolima

Orepe masu a emusi ya nsu nna

Ohaca

Ohakalala wa ohaca.
Nihiku nno emusi ya Xuulia yaathukumana.
Waari ochapa wa omaliha ohepha soolima.

Orepe muchaka mithere miraru olocaka sa ohakalala wa ohaca

Esiko

7

SUMANA 7

Waalakhanye voohilipixa
Osiweliwa wa Amina
Nihiku noopacerya ohuserya Amina aari ni Rosana, Moose ni Liinu osikhola.
Ala asinthamwene a Amina yaari ocayi elukuluku ya wiicuuwa.
Yene aanaloca makhalelo ti ani ovinraawe ekalasi ya 2li, ariki: Kaanatepa waalakhanya wi kicupele ekalasi ya 3ru.
Chirene apaapa yaatepa orwana ikaruma.

Nsuweliho na masu
Noopacerya: nooroma
Waalakhanya: oleera, wiilyeera

Waakhule makoho ala
1.	Ti heeni anapaka achu yaala ari va muchaka ola?
2.	Achu yaala ari woowi?
3.	Wapanke ni ophiyerya ocupheka ekalasi ya 3ru?
4.	Wohaasuwela anamwane ahinaya osikhola?

Masu ookhweya | Masu oovila
ekalasi | noopacerya
apwiya | ocayi
Cireene | wiicuuwa

Owale malaka

Olelo miyo (ohuserya)  osikhola
Olelo hiyo (ohuserya)osikhola
Olelo nyuwo (ohuserya) osikhola

noopacerya• | •wule
ovootha• | •ohikhala
nva• | •noomaliha
weeca• | •ocimaka

Waalakhanye voohilipixa
Opacera waka ohuserya
Amina ni asinthamwene awe aakumana osikhola nihiku na opacera.
Amina oomuupara Ruyi.
Awo aalocelana.
Ruyi ooloca:
-Olelo ori opacerya ohuserya wahu. Ti yaphaama nnaalakhanya maliivuru ahu.

Nsuweliho na masu
Nihiku: nlapo

Waakhule makoho ala ala
1. Ti xeeni onoonaawe va eruku ela?
2. Onchuna okhala heeni winnuwa?
3. Woomusuwela muchu ori ni muteko onarweela mmahuseryoni?
4. Miruku ti ani onacunaawe waavaha asinthamwe awo wi anahuserya phaama?

ekalasi | Asinthamwene
okumanela | noopacerya
wiicuuwa | Paryeene

Olelo ori opacerya ohuserya wahu.
Amina oomuupara Ruyi.
Ti yaphaama nnaalakhanya maliivuru ahu.

Orepe muchaka va waakhwana mithere miraru olocaka sa ohuserya wawo.

SUMANA 8

8

Esikhola ahu
Ela Esikhola ahu. Epakiwe ni ikaruma sa
Miri, mikoyi, echaya ni manaxi.
Ela eniicaniwa esikhola ya Onamihali.
Amuhusiha ariwe Ocile sookhala isikhola tho.
Ikina ipakiwe ni ecimento, malantha ni micila.
Ti va okhwela waka ori okhala namateka ipa.
Miyo tho kinamuhuserya wi kikhale nfirimeero.
Oomaliherya Rosana.

Nsuweliho na masu
Ikaruma: ichu soolapano

Waakhule makoho ala ala
1.	Muchaka ola onloca heeni?
2.	Orepe ikolomonco simpakiwano esikhola
3.	Esikhola ya muceche anyu epakiwe hayi?
4.	Ti ani apanke esikhola ya onamihali?

Mikoyi | eniicaniwa
echaya | esikhola

Owale malaka ni masu ala: esikhola, ipa, achu.

Ni manaxi ninnachunela .
ya onamikonya ti ya oreera.
ootheene nnaya osikhola.

Miri, mithala, echaya ni manaxi.
Epakiwaka, asimaayi yaanavaha eyoolya.
Miyo tho kinamuhuserya wi kikhale nfirimeero.

Orepe sintoko epakiwe empa awo

9

SUMANA 9

Waalakhanye voohilipixa
Ocompa osikhola
Anita: Ruyi, ti xeeni eneereya ni Rene?
Ruyi: Aayi, yoomala esumana ahiruule!
Anita: nrowe namuxekurye oxekuwa!
Ale aphiyalaaya amoona Rene ni alocano:
Anita: Rene, ti xeeni enuuvira?
Rene: kaamwiiceliwa, vano koopenuwa.
Omeelo nnakhala vamoha osikhola.

Nsuweliho na masu
Openuwa: ovinya, ovulumuwa

Waakhule makoho ala ala
1. Ti ani ari va eruku ela?
2. Achu yaala analoca sa heeni?
3. Wantoko omoona nasikhola ocompe? Ti heeni opankaawe muhusiha mwa yoowo?
4. Woona wayo epacuwa ti heeni wa namacompa?

Apu | okumanela
osikhola | wiiceliwa
oxekuwa | openuwa

Tiitu, ti xeeni eneereya ni Apu?
Aayi, yoomala esumana ahiruule!
Nrowe namuxekurye oxekuwa!

Orepe mithere miraru olocaka sa oworya wa anamwane.

Waalakhanye voohilipixa
Olipiherya wa mahuseryo
Luwisa muhusiha a Xanina.
Ole aanaloca ni apapa awe Xanina, ariki:
Paapa, mmulipiherye omuhusiha Xanina.
Omukhaviherya waalakhanya ni orepa.
Mmuhusiheke miteko sa owaani ni sikina.
Ti wa phaama mwaana waalakhanya.
Kinnathamalela, kinammukhaviherya.

Nsuweliho na masu
Okhaviherya: wiira ikharari

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti ani anooneya va eruku yeela?
2.	Woona wayo achu yaala analoca sa heeni?
3.	Nthowa ti ani onareerelaya waalakhanya?
4.	Ikaruma ti ani sinalipiha waalakhanya?

Xanina | omulipiherya
muhusiha

okhaviherya

Ni | Re | ma | mu
E | khwaa | lu | hi
O | lu | si | ma
ha | pa | lo | na
mi | lo | ru | xi

10

Waalakhanye voohilipixa
Muteko wa osikhola
Remiixiyu orino iyaakha thanu ni xexe.
Yene onahuserya esikhola ya Omoole.
Oruuliye osikhola oophwanya yoolya.
Amanliye olya, arapiha misiyo. Akilaati vameesa ni apaka muteko wa osikhola.
Amaayi awe aamwaakhela.

Nsuweliho na masu
Xexe: nayi  Misiyo: iparaatho

Waakhule makoho ala ala
1.	Remiixiyu orino iyaakha kavi?
2.	Ola onahuserya esikhola ya woowi?
3.	Nto weyo, ti xeeni onapakaawe owaani?
4.	Elikuluku ti ani onpakayiye muteko wa osikhola?

thanu | xexe
omoole | misiyo

misiyo• | •osasanya
opaka• | •ophiya
orwa• | •iparaatho

Orepe sa miteko sa osikhola ni sa owaani

Waalakhanye voohilipixa
Ohuserya ni ilocelo piili
Anamwane ari oohakalala anakooka osikola.
Amina onachekula ni Rene.
Amina: Rene onhuserya esikhola ya woowi?
Rene: Esikhola ya Omooneya.
Amina: Wulu! Wile onhuseriwa ilocelo piili?
Rene: Ayi. Kinnarepa ni waalakhanya.
Amina: eyaakha eyo kinrwa ohuserya wiiwo.

Nsuweliho na masu
Ochekula: othata

Waakhule makoho ala ala
1.	Elocelo ti ani onhuseryaa?
2.	Omucecheni wa erivo elocelo ti ani?
3.	Orepe elocelo yooyariwano.
4.	Onnareerela ohuserya ni olocelo ya?

kinrwa | Vaxiku
omooneya | ilocelo piili
eyo

eyo• | •anawa
ayi• | •wule
nva• | •hooye
anaya• | •ocimaka

Amina onachekula ni Rene.
Rene onhuserya esikhola ya woowi?
Esikhola ya Omooneya.

SUMANA 11

11

Waalakhanye voohilipixa
Ovira wa ekalasi
Ola muhooleli wa esikhola.
Owo oolaleya maphurelo awaalakhanya.
Owo tho ooloca sa oreerela maalakhanyo.
Riyesa ni Liinu aahakalala wi aavootha.
Awo ari ekalase ya neeraru. Ahaathamela amuhusiha ni asipaapa awe. Ale ti yaakhavihenrye ovootha maphoka.

Waakhule makoho ala
1. Ti ani ohakalanle? Mwaha wa heeni?
2. Ti ani anuukhaviherya owaani?
3. Onahaala weera heeni wavira ekalasi?

piili | Nthowa
ekalasi | maphurelo

Olelo miyo (ohuserya)  osikhola
Olelo, Xuwawu (ohuserya) osikhola.
Olelo Riita ni miyo (ohuserya) osikhola.

Orepe masu a emusi ohoolela

ohoolela

Waalakhanye voohilipixa
Riyesa ni Liinu
Nihiku na ovootana,
Riyesa ni Liinu yaari va nikhuruni vale.
Ala oopiili anamavootha a waalakhanya.
Echekulaka, yaanaloca sa mapokha yaale.
Yaala, yaakhaviheriwe ni amuhusiha.
Nave tho, yaanaalakhanya owaani.
Asipaapa aya yaanaakhaviherya.
Muhusiha Lawura, Liinu ni Riyesa ari oosiveliwa.

Nsuweliho na masu
Nave tho: nto

Waakhule makoho ala ala
1.	Nihiku ti ani na ovoothana osikhola wa?
2.	Oneera xeeni wi osuwela waalakhanya?
3.	Ti ani avoothale mapokha a osikhola?
4.	Ntakhara xeeni onreeraaya ohuserya?

Oopiili | mapokha
Yaala | oosiveliwa

miyo | • | • | yawawo
onyakula | • | • | wule
wino | • | • | weyo
yawaka | • | • | omaala

Ala oopiili anamavootha a waalakhanya.
Echekulaka, yaanaloca sa mpokha yoole.
Yaala, yaakhaviheriwe ni amuhusiha.

Eruku
Orepe enuusivela opaka

12

SUMANA 12

Waalakhanye voohilipixa
Apapa a Palura osikhola
- Hooti amuhusiha!
- Phiyani. Hayi?
- Kaarwenle oloca wi Palura onamwiiceliwa.
- Oh! Ti xeeni enamwiicela?
- Yene orino malaariya, opacera osilo.
- Moopaka phaama, nto apenuwa arweeke.
- Ayi, onahaala owa. Koothamalela.

Nsuweliho na masu
Xeeni: heni, seeni

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti xeeni Palura ahaayayiye osikholani?
2.	Apapa awe palura yaakenle oloca exeeni?
3.	Ti xeeni muhusiha aalenlayiye?
4.	Ti xeeni ya weera muchu iiceliwaka?

Ari | Phiyani | malaariya
Xeeni | orino

Ntakiyeryo

Moheera phaama, mmuhusiheke owaani.
Kinaya ompakiha muteko wa ilocelo piili.

Orepe masu a emusi opacera

opacera

Muceche

13

SUMANA 13

Waalakhanye voohilipixa
Muceche wa Sara
Sara onakhala muceche wa Omoolokwe.
Yene onaloca sa mapuro awaaceliwa.
Muceche aka aakhala mapuro sintoko:
Musika, esipitaali, ekerexa ni esikhola.
Makupa makina: musikichi, elooxa.
Sookhala ipa sa manaxi ni simenti.
Iphiro sikina sookhalano makesi.
Muceche aka wootepa oreera.

Nsuweliho na masu
Makesi: maliixu, ilampata

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti xeeni onalocaawe Yaara?
2.	Nto weyo onkhala muceche ti ani?
3.	Oloce sinapakiwa mmapuro awaaceliwa.
4.	Ti xeeni eneeriwa osipitaali?

Aakhala | musikichi | simenti
Elooxa | makesi

Owale malaka ni masu ala:

Yaara onkhala  wa Omoolokwe.
Sookhala ipa sa  ni .

Ohele eneneeryo iha wa muthere onaphwanelaaya:  , ? .

Ti ani onlapa osipitali_
Wulu_ Wootepa oreeriha_

Muceche | • | • | Olikana
Makupa | • | • | Mukuma
Ophwana | • | • | Ipanci

Waalakhanye voohilipixa
Mapuro awaaciwa ni sa weecano
Xanina onkhala ni apwiya awe Oliyoma.
Iwe, aakhala mapuro awaaciwa sintoko:
Exitasawu, ilooxa ni onalapa asupayi.
Iwe tho, sookhala iphiro ni mikukucha:
Karera, kampoyi, ecika, mutututu ni ikina.
Xanina onahuserya weeciha mukukuca.
Asinthamwene awe aasuwela omesa.
Ananloko awaaca anthumiha oomusika.

Nsuweliho na masu
Awaaciwa: onathukumaniwa

Waakhule makoho ala ala
1.	Xanina onakhala ni ani?
2.	Elapo ti ani ala enakhalaaya?
3.	Mikukuca ti ani sa muceche awo?
4.	Mphurelo ti ani onavahaaya mikukuca?

Exitasawu | ilooxa | Karera
Asupayi | iphiro | mutututu
aasuwela

Orepe masu a emusi weeca

weeca

Xanina onkhala ni apwiya awe Oliyoma
Xanina onahuserya weeciha mukukuca
Asinthamwene awe aasuwela omesa
Ananloko awaaca anthumiha oomusika

SUMANA 14

14

Waalakhanye voohilipixa
Meecelo a vamucecheni
Achu aathukumana muceche wa Palura.
Achu ala aniiwa meecelo ni makhalelo.
Mookwaaxa onaloca sa okhaviheryana.
Vamucecheni vale sookhalavo miteko soohiyana
Aakhala manfirimeero ni amuhusiha.
Aakhalavo tho anamateka ni asupayi.
Ala ootheene analapa muceche yoole.
Ootheene aachapela miteko seyiya.

Nsuweliho na masu
Muhusiha: pirisori.

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti xeeni yenre achu a mucache a Palura?
2.	Achu ale yaaloca sa xeeni?
3.	Miteko ti ani siri muceche ola?
4.	Miteko ti ani siri muceche awo?

kha | Re | ma | mu
la | khwaa | lu | hi
Pa | lu | ra | ma
ha | pa | lo | na
mi | lo | ru | xi

Orepe mithere olocaka sa meecelo a va mucecheni

Waalakhanye voohilipixa
Muteko sa mulaponi
Pawulu onawaka mapawa.
Ole onnapaka ikatera, mipaco ni masele.
Apaapa awe Amina anteka ipa.
Ale annateka ipa sa manaxi ni simenti.
Lawura muhusiha a muceche yoole.
Ola onnaahusiha anamwane ni atokweene.
Ataata awe Amina anamesa oluusi.
Yene, aaphara ihopa sawaaca.

Nsuweliho na masu
Mapawa: itaapwa

Waakhule makoho ala ala
1.	Miteko ti ani silociwe wa muchakani?
2.	Pawulu onaphara muteko ti ani?
3.	Mphurelo ti ani onavaha nsele?
4.	Weyaano onaya okhala ti ani wiinuwa?

Onnapaka | Yoole
anteka | aaphara

Nipawa | • | • | musuwo
Nsele | • | • | osiva
Owaka | • | • | ethaapwa

Pawulu onawaka mapawa
Apapa awe Amina anteka ipa
Luusiya muhusiha a muceche yoole
Yene, aaphara ihopa sawaaca

Miteko sa owaani

Opake eruku sa icu inapakiwa ni mapawa

SUMANA 15

15

Waalakhanye voohilipixa
Asinama a muceche aka
Anita namaphuwa a inama.
Vaate vawe sookhalavo inama sawaaca.
Vookhala makhola a ipuri ni imope.
Anakhu ni mapwacha ari mmukulani.
Anita onnakhapelela inama seyiye. Imope ni ipuri sinnavaha emece. Anakhu ni mapwacha annanivaha mooce.
Anita ootepa osiveliwa ni inama. Hiyo ootheene niphuweke inama.

Nsuweliho na masu
Eyiili: epwere  Emece: enama, emaama

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti ani amphuwa inama?
2.	Anita onaphuwa inama ti  ani ?
3.	Imope ni ipuri sinnanivahaixeeni?
4.	Mwanakhu onnanivaha ixeeni?

mukakha, sookhala, inama, iwe
Wa Anita sookhalawo .
sinnanivaha emece.
Emope ennavaha .

sawaaca | • | • | orowa
vaate | • | • | nyuwo
hiyo | • | • | sikhaani
orwa | • | • | mpaani

Orepe mithere olocaka sa okhweleya wa inama

Waalakhanye voohilipixa
Namarokolo ni Namanriiya
Nihiku nimoha, oopiili yaapaka
maphoka a ochimaka
-Miyo kinnatepa ochimaka, aahima namarokolo.
-Wulu! Miyo tho kinnachimakaxa. Naaphiya nihiku wi oopiili arome ocimaka.
Ecimulaka, Namanriiya aacuphela mwiila wa Namarokolo mpaka okhomoni wa mapokha.
Namanriiya aacupha ni avootha.
-ohikikiraathele. Kiphin’ye khalayi! Aari namanriiya aloca.
Namarokolo aatepa owuliwa muru ni arowa.

Nsuweliho na masu
Namanriya: namanriyani

Waakhule makoho ala ala
1.	Ti ani yaapakanne?
2.	Ti xeeni yaapakannaaya?
3.	Yeeren´ye exeeni epaceryaka ocimula?
4.	Ti ani aapacenrye ophiya?
5.	Yaaphiyalaaya, namanriya aariye hayi?

Namarokolo ni Namanriiya.
Naaphiya nihiku, wi opiili echimake.
Ecimulaka, namanriya aanwela namarokolo.

Othanle nsu nnaphwana ni nsu ‘mpakha’:

a. nihiku
b. opiyerya
c. etila
d. ecimulaka

16

SUMANA 16

Waalakhanye voohilipixa
Muceche ahu
Xuuliya aanaloca: muceche aka ti wooreera.
Ipa ni iphiro saya sookhalano makese.
Ohiya iha aakhalavo mapuro sintoko:
Esipitale, esikhola, musika ni ekerexa.
Iwe, sookhalawo miteko iha:
Anamateka ipa, alipa oococha ni ikina.
Iwetho sookhala ikaaro, nceeke ni icika.
Apaapa ayaaka Omaputu anawela nceeke.

Nsuweliho na masu
Omaputo: nsina na elapo      Nceeke: mukukuca oneeca osulu     Oreera: ya phaama

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Muchaka ola onaloca sa xeeni?
2.	Oloce meecelo a muceche yoola.
3.	Miteko ti ani iriwowo?
4.	Iphiro ni ipa sirino xeeni?

miteko | muceche | ekaaro | Omaputu
wooreera | makese | nceeke | ococha

ikokhola, maahi, soolya.

Xuuliya aanaloca: muceche wooreera
Ipa ni iphiro sookhalano
Apaapa ayaaka Omaputu anawela.

Muceche ahu ti wooreera.
Sookhala ipa ni iphiro sooryeheriwa.
Ipa ni iphirosaya, sookhalano makese.
Achu amuceche yoole ta wiiwanana.

17

SUMANA 17

Waalakhanye voohilipixa
Rene ni Lili
Ala oopiili onnaaya ni ta miruku.
Nihiku nimoha yaaya ophola owa.
Amaayi ahi: mwaphwanya inama muhiiphe.
Eyaakawo, yaamoona khapa awo amuhiya.
Akookaka, Rene aamucoca khapa yoole.
Lili aahi: amaayi ariye nihicoce echu.
Rene ti wi aamucoca, aahithatuwa epalame.
Avava ni ahikookela owaani.

Nsuweliho na masu
Miruku: ikano	Amaayi: amaama
Ophola: owuxula

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Muchaka ola onaloca sa exeeni.
2.	Rene ni Lili yaaya woowi?
3.	Aamaayi yaalenle exeeni?
4.	Ti xeeni yaaphacuwenle?

miruku | ophola | aacoca
epalame | aavava | aahithatuwa

Ohele eneneeryo iha wa muthere    , ? .  onaphwanelaaya:

1.	Rene ni Lili yaaya woowi
2.	Nihiku nimoha yaaya ophola owa

Orepe mithere olocaka sa makhalelo a okhapelela inama.

Orepe masu a emusi ya nsu ococa

Ococa

Waalakhanye voohilipixa
Makhonya
Ananloko a muceche aathukumana.
Ale aniina ikoma sa muceche aya.
Nsina na miinelo ale nniiwa makhonya.
Athiyana ni alopwana anamukhonya.
Akina amakenle ekuwo muyuununi.
Mmiravo ni musithiyana anoopa ikoma.
Akina aniipa icipo woopaka makuphi.
Achu ale aatepa ohakalala.

Nsuweliho na masu
wiina: okhonya	woopa: orumiha, omana.
makhonya: wiina ni eyuunu

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Ti xeeni onoonaawe wa erukuni?
2.	Yeela eyiinelo ti ani?
3.	Ti ani anoopa ikoma?
4.	Eyiinelo ti ani ya omucecheni wa?
5.	Waalakhe ethale ela ni masu awaa.

alopwana | asithiyana | icipo
amakenle | ikoma | wiina
makhonya | aatepa | woopa

Ananloko a muceche aathukumana.
Ale aniina ikoma sa muceche aya
Athiyana ni alopwana enniina.
Achu ale aatepa ohakalala.

okhonya | • | • | wiina
orumiha | • | • | muthete
makhonya | • | • | wiina ni eyuunu
ekuwo | • | • | woopa

18

ESUMANA 18

Waalakhanye voohilipixa
Ireca
Kiki onathipela ikokhola okhwipi.
Vaavale aahikhala Liinu amoonaka.
Liinu oomukoha Kiki ariki:
Kiki, ti xeeni onathipelaawe?
Kiki: kinathipela ikokhola.
Wi sihiruuheke icecema sa malaariya.
Ni weyo owaani wathipeleke ikokhola.
Honoona ipu? Nchaweke malaariya.

Nsuweliho na masu
icecema: apwiye, epwilimwithi	   ireca: masooso
malaariya: nsina na ereca

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Kiki onuuheelela exeeni ikokhola?
2.	Ti xeeni eneereya naahithipele ikokhola?
3.	Ereca ti ani enaruuha icecema?
4.	Oloce ireca ikina inaruuhiwa ni ikokhola.

onathipela | ikokhola | okhwipi
malaariya | owaani | icecema

Orepe masu a Emusi ya nsu ‘othipela’

Othipela

Kiki onathipela ikokhola okhwipi.
Vaavale aahikhala Liinu amoonaka.
Kiki, ti xeeni onathipelaawe?
Miyo kinathipela ikokhola

Waalakhanye voohilipixa
Okhapelela soolya
Amina onakhapelela soolya.
Saahikhapeleliwa soolya sinnatannya ireca.
Soolya soohirapihiwa otannya mmirimani.
Niwureke naari nlapeke ni maahi ooreera. Naahikhapelela maahi ni soolya, nnahaala opata koolera.
Yaphaama orapiha soolya ni mata.
Nnathipela tho ikokhola, waapeya maahi.

Nsuweliho na masu
Otannya: oroxa, olika
Onanara: echu yoohikhala phaama
Koolera: nsina na ereca ya mmirimani

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Ti xeeni yooreera weera ni soolya?
2.	Maahi oonanara enaruuha ireca taani?
3.	Ti xeeni enaruuha ereca ya koolera?

soohirapihiwa | soolya | otannya
mmirimani | oonanara | opata
koolera

Ikokhola, maahi, soolya

Amaayi anakhapelela .
Nihiwuryeke  oonanara.
Ninnaleeliwatho othipela .

Orecele nsu nnaphwana ni nsu nrino mukweretho

1. Olya ohirapinhe soolya olika mmirimani
2. Nnaweke mata wi koolera ahiniphwanye.
c. Mpaani onnakiicela, wapaale koolera.

Orepe mithere olocaka sa makhalelo a okhapelela soolya

19

ESUMANA 19

Waalakhanye voohilipixa
Opaka nipha
Paapa, khalayi achu yaanakonela mapha?
- Hooye Amina, achu yaakonela makula.
Achu aromale okonela vale ahuseriwaaya.
Miyo ekari etokweene ohuserya opaka.
Opaka nipha onapacerya oheka ehece.
Nthala, nriitha mikoyi ni oxona ni nxoyi.
Nakuliha mapha, ninnakhalano ikhorowa,
ninnakula ikateerunu ni olya waphaama.

Nsuweliho na masu
Nxoyi: esokore, sikano   Oxona: oluwa, osona
Ekari: esoorithi	   Oheka: wuuha, okhwaca, okwasa
Ehece: epako, echeere  Ekhorowa: musurukhu, ekhoopiri, ecarama

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Ti xeeni enooneya va eruku ele?
2.	Mapakeliwo a mapha ti avi?
3.	Niireke exeeni vankoneehu wi nnakhala ni epewe?

Ohusiha | oritha | omuleela | oheka
hece | nxoyi | opaka

Orepe masu a emusi ya nsu  “oheka”

oheka

Oxona | • | • | Ehece
Ekhoopiri | • | • | Oluwa
Epako | • | • | Musurukhu

Ncampulo

Ocampule nipha

ESUMANA 20

Waalakhanye voohilipixa
Wiikasoopha mphironi
Asinna, asinna aka a muceche!
Weeca mphironi okhale wa wiikasoopha.
Nniikhasoopha wi nihiphwanyiwe epahu.
Epahu ennarwano makacamiho.
Makhaani hoye matokweene.
Awo anarweela mwa: ikaaro, miyota, icika.
Ti va mphironi, nnaweha ichu saweecano.
Asuphayi, munaalopola anasikola!
Oya ni orwa osikhola, waaleela ineneero.

Nsuweliho na masu
Epahu: yookwacula   ikaaro: mikukuca
ecika: micinka, kaponta, mukakaleya
Orecela: ohela muceka vathi va nsu

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Muchaka ola onaloca wa xeeni?
2.	Ichu ti ani inavira mphironi?
3.	Muteko wa asuphayi ti ovi?

Ekaaro | Esikhola | weeca muceche
musuphayi | ophoreya | eneneeryo

Epahu | • | • | Mwaana
Muthiyana | • | • | Ekari
Mutokweene | • | • | Mulophwana

Epahu ennarwano makacamiho.
Makhaani hoye matokweene.
Awo anarweela mwa: ikaaro, miyota, icika
Ti yaphaama waaleela ineneero anasikhola.

ESUMANA 21

20

Waalakhanye voohilipixa
Omurapela Tiyareya
Nihiku nimoha Amina aachuna osuwela:
-Papa mwaheene ti ovi munaapeyaanyu maahi?
-Ti wi maahi oonanara annaruha ireca. Ereca yoovaluwa enarweela mwa maahi oonanara.
-Paapa, niireke xeeni wi nihimurave?
-Mmucecheni mwahu nikhalekeno epewe:
-Nnyaweke, naapeyeke maahi oowurya wi nimusepe tiyareya.

Nsuweliho na masu
Epewe: Exipanti, Wiikhapelela.     Waakuva: nvayi.
Orava: Opatiha, ovaliha.Osepa: orapela, ochawa.

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Onoona xeeni va eruku ela?
2.	Ni makhalelo ti ani nnamuravaahu tiyareya?
3.	Oloce yoophwanela wiira ni omusepa tiyareya.

Maahi | Epewe | Olya ovaluwa
Okhuneela | Woopiha | Othanuwa
Onyawa

Orepe masu a emusi ya nsu  ‘orava’

orava

Ereca | • | • | Oxuxaariha
Orapiha | • | • | Ekumi
Orava | • | • | Wiikhapelela

Orepe sawuupuwela sa okhweleya mwa maahi

21

Waalakhanye voohilipixa
Orehererya muceche
Ti waphaama oreherya muceche ahu.
Wi nnakhala ni ekumi.
Oreherya muceche ori ovukula ireca.
Ireca ti soonanara vamucecheni.
Vano asinna, ti xeeni yawiira?
Nlimeleke ipa ni isikhola sahu.
Naaleke miri ni nnathokorerya.
Naari inama sa ophwuwa, nnakhapela tho.

Nsuweliho na masu
Othokorerya: epewe
Ireca: masooso, ikwerere

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Muchaka ola onaloca xeeni?
2.	Weyo onnareeriha muceche? Hayi?
3.	Ti xeeni enaphacuwa naahilima vaate?
4.	Waalakhanye muchaka ni masu oovuwa.

Ovukula | Ovela | Olima
Oryeherya | othokorerya | okosoopa
Waala

Oreherya muceche ori ovukula ireca.
Ireca ti soonanara vamucecheni.
Vano asinna, ti xeeni yawiira?
Nlimeleke ipa ni isikhola sahu.

Waalakhanye voohilipixa
Oreeriwa wahu!
Asinna aka a wanamukunya!
Olelo ochapa, ohakalala ni woopa elulu.
Elulu enalaleya osiveliwa wa achu.
Alopwana, athiyana ni anamwane,
Mwiine, mukhonye ni mucuphe ni osivela.
Ntakara olelo ochapa, ochapela soohaca:
- meele, caakwa, nakhuwo naari marupi.
Ulululululu….!
Olima soolya oreera!

Nsuweliho na masu
Ohaca: ohepha, wuurula     Elulu: evuku
Caakwa: thooka   Nakhuwo: nampethe, cimanka

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Achu ari va eruku ela anapaka xeeni?
2.	Soolya ti ani inahaciwa mmucecheni?
3.	Oloce eneereya vookuchula wa ohaca wanamukunya.

Ohaca | Ophiya | Soolya
Okucula | Elukuluku | mukunya
Kholowa | Mukucho

Olelo, miyo (ohaca) _______meele
Osilo, amaama (ohaca)______meele
Omeelo, nyuwo (ohaca) ____ meele

Omaliherye mithere ni masu amathoonyero: ela, ala, nna, ola, ole, ale.

_____ empa aka.
Amaayi aka ti______.
_____ nipotoro naka.
_____ mwaalo aka.
______ana ahu.

Orepa

Orepe makhalelo onapakiwa mukhuco wa ocapela ohaca mmucecheni mwawo

Onakhaliwano

ESUMANA 22

22

Niikosoopeke

Muthipeleke ikokhola mulicini ni muhiciwaleke. Mukonea mmulapani wa atupusi wi malaariya ehookuxeeni.

Niikosoopeke, nnavela mmavaate wi nrapeleke ireca.

Anamwane, mwiikassopeke mutila sinavira mikukucha.

Nsuweliho na masu
Atupusi: ipu
Mikukuca: ikaaro

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Muchaka ola onaloca xeeni?
2.	Ti xeeni enaruuha ekumi mmavaate?
3.	Makhalelo ti ani awiikosopa vaate?
4.	Waalakhe ni masu awaa iruku onoonaawe.

Ootheene | ekumi | epula
vaate | noove | nthowa
onakhaliwamo | navetho

Orepe masu a Emusi ‘ovira’

Ovira

Omaliherye mithere ni makhomo  ! . ?

1. Mwiikasoopeke wi  muhirave ereca
2. Muthipeleke ikokhola mulicini
3. Ti xeeni yawiira wi ereca ehiniphwanye

Waalakhanye voohilipixa
Namarokolo,  Echepo ni Chomoco
Namarokolo aari nthamwene a Echepo ni Chomoco.
Vanihiku aaya wa ooweeli aawoka ariki:
- Wuupa ni ikuru saka sinnuuphwahani.
- Haa, we! Chomoco ni Echepo yaavaanya.
Vale Namarokolo aapaka mapokha ni awo,
ahaamaka mmoha mmoha ehisuwenle.
Echepo omokoni, Chomoco oluusi, owo aahi:
- Nrowe, miyo kiri wino kicucaka!
Echepo ni Chomoco yaammora opurulana.
Namarokolo iipinthe, aahaavootha ooweeli.

Nsuweliho na masu
Ovootha: Opicha, Okanyaara.   Oluusi: Omuro.
Ooweeli: Apiili, oopiili    yaammora: yaapacerya.

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Ti xeeni onaloca muchaka ola?
2.	Ti ani yaapanke onthamwene?
3.	Ti xeeni alonceyiye Namarokolo?

Wuupa | moko | oluusi
wiipitha | opurula | ovootha

Orepe

Owale malaka:
Olelo, miyo (owoka)  ecepo.
Osilo, miyo (owoka)   ecepo.
Omeelo, miyo (owoka)  ecepo.

Okumanihe masu oovuhana

Nthamwene | • | • | Evelevelo
Owoka | • | • | Mwiicana
Ovaanya | • | • | Weemeryerya

Sawuupuwela

Orepe sa okhweleya wa ithale sa axinama mmucecheni

23

ESUMANA 23

Waalakhanye voohilipixa
Onanara wa ikokhola
Ekumi echu yaphaama.
Ori waphaama wikosoopa wa soonanara.
Niveleke vaate ni nthipeleke ikokhola mulicini.
Ikokhola ichu soonanara wa achu. Saaca vaate, sinnatannya oreca mwa waakuva.
Koolera, Malaariya ireca sawoopiha.
Nihihiyeke wi manaxi eninnuwa mmavaate.

Nsuweliho na masu
Othipa: Okaca.    Nlici: ekhokwe, ncope.
Yaphaama: yooreera. Weeyela: osuka.

Waakhule makoho mukateerununi
1.	Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2.	Enaphacuwa ti xeeni ni ikokhola?
3.	Oloce ireca inaraviwa mwa ikokhola.
4.	Oloce sa epewe vamucecheni vaa.

Onanara | Ekumi | Waphaama
Malaariya | Othannya | Okacela
Sawoopiha

Orepe masu a emusi ya nsu ‘Othipa’

Othipa

Waanyihera masu ni orepe mukateerununi

kha | mii | ma | mu
ya | tho | lu | hi
Hi | o | ra | pa
ha | pa | lo | na
mi | ka | ru | xi

Omucapule muthiyana athipelaka ikokhola

Waalakhanye voohilipixa
Wiikosoopa ni mooro wapure
Neeyelaka imaca, niikasoopeke ni mooro.
Mooro onnanariha soolya ni axinama.
Onnayipha miri ni ipalame sawaaca.
Anamwane ahithateke ni mooro purepure.
Mooro ti woonanara achu yahivarerya.
Onneeyela ipa ni saphaama sa mmacani.
Niikosoopeke ni mooro mahiku ootheene.

Nsuweliho na masu
Miri: Michayikho. weeyela: osika
Othata: othweela, oraara,  ochekula.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Muchaka onaloca xeeni?
2.	Ti waphaama othata ni mooro?
3.	Soonanara xeeni mooro onaruuhaya?
4.	Oloce soophwanelela sa mooro.

Mooro | axinama | Apalame | Wiipha
Emaca | Pure | Purepure | Aya

Othanle nsu nnaphwana ni nsu ‘othweela’

1. Purepure
2. othweela
3. 	xeeni

Wapure | • | • | Atokweene
Wootheene | • | • | Oryiirya
Wiipha | • | • | Ovuluxa
Anamwane | • | • | Woorera
Oviha | • | • | Meekhaya

Apaapa aka analapa opooma
Ale ari mphironi akookaka omutekoni.
Aakula murupa aka.
Niikosoopeke ni mooro mahiku ootheene.

24

ESUMANA 24

Waalakhanye voohilipixa
Namuli
Ahuserya a muhusiha Lawura yaanasiveliwa wiiwa sa mwaako Namuli, owo alocaka:
Namuli mwaako onaphwanyeya mukuma wa Wanamukunya,
Epooma ya Wanakuruwe, Eporovinsiya ya Osampeesiya.
Owo ori veeri vamiyaako mikinaaku:
Murese, Rimu, Inaku, Lomwe, Seera, ni mikinaaku, sootheene sivinre mukhwipi. Muhusiha ole oomaliherya ariki:
-Onamuuli mphuro ophacum’we mahimo a achu, oloca wi, imusi sa achu, mimiso sa olya ni inama.
Wi muchu aphiye iwe, onapacera opakiwa mukucho ni rayinya aweeyiwe.
Muchaka opakiwe ni anamarepa

Nsuweliho na masu
Mukuma: murutha   Nihimo: nloko

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2.	Ti xeeni enapakiwa muchu acuna oya Omwaako?

Owo | aphacum’we | mphuro
Lomwe | myaako | mahimo

Owale malaka ala:

Namuli mwaako.
ori vaari va miyaako ikinaaku.
Miyo nihimo ti Nyarini. Nki weyo, nihimo ?

Mwiili wa muchu

25

ESUMANA 25

Waalakhanye voohilipixa
Epewe ya mwiili wa muchu
Rene ni Ruyi achekulaka yaanaloca sa okhalela epewe mwiili ahu.
-Ruyi, neereke xeeni waaxaaka? Aakoha Rene.
-Nnalokomaniha, oloca wi, nnareherya mphuro nnakonaahuvo.
-Ovela vaate ni okucha miino.
Nnarapa ni ohaxula miihi wi nikaxaaleke.
Othana ncapeke ikuwo sahu sa suxaara. Naahikhala epewe, nnamurava oreca. Woociwala, Rito aahirava oreca wi haacampe maleya!

Nsuweliho na masu
Epewe: ekumi	Okucha: okuttha (miino)
Ohaxula: osamula, openteyaara

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Muchaka onanleela xeeni?
2.	Ti xeeni enaphwanela weera waaxaka?
3.	Oloce ikina saweera ni mwiili ahu.
4.	Ti xeeni enereya naahikhalano epewe?

Epewe | Ocucha | Ochapa
Nnamurava | Waaxaaka | Nnarapa
Suxaara | Apenuxiwe

Epewe | • | • | Ofula
Osamula | • | • | Olokomaniha
Ovasa | • | • | Ekumi
Othatela | • | • | Ohaxula

Rene ni Ruyi acekulaka yaanaloca sa okhalela epewe mwiili ahu.
-Ruyi, neereke xeene waaxaaka?
-Nnalokomaniha, oloca wi, nnareherya mphuro nnakonaahuvo.

Omucampule mwaana asusulaka

Waalakhanye voohilipixa
Pole pole ni  atupusi
Ruyi ni Ana onthamwene aya. Awo ari esikhola emoharu ni annavaanela mutila sa wiikasoopa.
Ruyi: Muru onnakiicela, Ana.
Ana: Akhweya malaariya. Ruyi onnakona mmulapani wa atupusi?
Ruyi: Hooye! Apaapa aka nlelo hakunle.
Ana: Oh Ruyi! Ti waphaama okona mmulapani.
Atupusi asinama analuma, xaxa ohiyu nikonaka.
Ruyi: Wulu Ana, Kinnathamala!
Ruyi: Kinaya waaveka apaapa aka wi ekule.

Nsuweliho na masu
Nthamwene: namma, mukheyiye.
Ovaanela: ophakana, olocelana.
Atupusi: apuye, ipu		Mulapa: nchavi.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2.	Nthowa ti ani onaphwanelelaaya okona mmulapani?

Mulapa | Onnakona | Muru
Apuye | Ophwanelela | Nihilummwe
Hooye! | Onnakiicela

Owale malaka ala mukaterununi

aka | ela | phaama | ahu

1.	Apaapa  aakula mulapa wa apuye.
2.	Ti wa  okona mmulapani.
3.	 Esikholati ya anasikhola ootheene.

Ni makhomo  ? ! :  omaliherye mithere

1.	Wulu Ana, Kinnathamala
2.	Ruyi onnakona mmulapani wa atupusi
3.	Inama inariiha ireca ti atupusi, mituntu, ikuluwe.

26

ESUMANA 26

Waalakhanye voohilipixa
Okhapelela ekumi ahu
Elukuluku a epula annakhumelela masooso awaaca.
Voopacera onakhala oriirya ni maphacawe.
Mwa yeewo anamwane hanahakakala.
Nkoonani, masooso a Ruyi apacenrye osilo ohiyu.
Ohoolo, ole aavinya arowa oxiphitaali.
Nfirimeero anvaha murece wi apenuwe.
Amalihaka, apaapa a Ruyi aakula milapa sa apuye.
Tiva olelo, emusi ya Ruyi enakona mmilapani.
Yaphaama mpaka ohoolo ori ovela vaate ni okhapela mwiili. Ekumi echu yaphaama.

Nsuweliho na masu
Osilo: nihuku nivirale.   Apuye: atupusi, ipu
Openuwa: ovinya mmasoosoni.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti ani onavolowa va ethale ela?
2.	Ti xeeni yaamweerenle Ruyi?
3.	Oloce yoophwanela opaka va emusini.
4.	Waalakhanye ni masu oovuwa muchaka.

Osilo | Anvaha | Okhapela
Milapa | Nfirimeero | apuyi

Orepe masu a Emusi ya nsu ‘ovaha’

Ovaha

Voopacera onakhala oriirya ni maphacawe
Ohoolo, ole aavinya arowa oxiphitaale.
Nfirimeero anvaha murece wi apenuwe.
Yaphaama mpaka ohoolo ori ovela vaate ni okhapela mwiili. Ekumi echu yaphaama.

Waalakhanye voohilipixa
Ichu soolya
Mulaponi sookhala soolya sawaaca:
- Soolipiha, sa waakiha ni sinavaha ikuru mwiili. Noone makhuuru yaala mararu ohoolo:
-Soolya sinalipiha mwiili ti:
Nooce, mukakha, emece, cipampa, ikina tho.
-Soolya sa waakiha  mwilli ti:
Enka, marapo, mararasa ni ikina.
Vano noone soolya sinavaha ikuru mwiili ahu:
Nvuka, caakwa, ephaawu, kholowa.
Olya phaama, olya ichu soohiyana-hiyana.

Nsuweliho na masu
Emece: Enama   Caakwa: Epwaana, Esookhwe.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Muchaka onaloca xeeni?
2.	oloce soolya piili sinavaha ikuru.
3.	Olya phaama ti xeeni?
4.	Apiili apiili mwalakanye ni masu ovuwa.

Phaama | kholowa | Ikuru
Ephawu | okumi | Makhuuru
Sohiyana-hiyana

Okweya | • | • | ovaha
weeca | • | • | ikuru
waakha | • | • | ohoolo
oculi | • | • | ocimaka

Owale malaka:

Hiyo (olya)  soolya sinalipiha mwiili.
Nyuwo (olya)  sa waakiha  mwilli.
Weyo (olya)  soolya sinavaha ikuru.
Ale (olya)  soolya sinalipiha mwiili.

Ekumi ni epewe

27

ESUMANA 27

Waalakhanye voohilipixa
Osuwela wiireherya
Thum, thum, thum…Yaari ekoma yaaruma opooma.
“Ti xeeni ephacun’we?”
Nkawiriyana Liinu, ayiwa nniikasoopa ni ekumi.
Apaapa, apaapa, ayiwa niikasoopeke!
- Ayi, Rene. Honakoona? Manaxi yaala kinakhwaca wi nnakhalano epewe ni nnavootha ireca.
Nave tho nikhaleno epewe ni mwiili ahu.
Ori waphaama olima ni ovela mmavaate.
Naahilima nnamurava ireca oninko: koolera, ovele ni ireca ikinaaku.

Nsuweliho na masu
Okucha: orapiha

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti ani anooneya va eruku ela?
2.	Makosoopo ti ani anakhweleya vaate?
3.	Wantoko omoona muchu iiceliwaka? Wamukhavihenre hayi?
4.	Waalakhe muchaka ni masu awawo?

Ori | Ikinaaku | Orapa
Okumi | Naahilima

Ni makhomo  .. : ?   omalihere mithere

1. AnaNano ni Rene anthamweene.
2. Onnanyawa mata ohaakunve olya
3. Ti xeeni enapwanela wiira vaate
4. Naahilima vaate nnamurava ireca iha
5. Ti waphaama wiikosoopa

Othanle ichu inapakiwano epewe ya vaate

Namarokolo,  Nvelo,  Maahi, rexe,
Ehipa,  othata, ofula, nlimwi, Reekha,

Eruku

Ocampule ehipa

Waalakhanye voohilipixa
Makhuru a soolya
Liinu, onnuuphuwela makhuuru oolya nloocaahu osilo?
-Ayi Rene. Kiri ari makhuuru mararu, hayo!
A olipiha, a waakiha ni anavaha ikuru mwiili.
-Evelovelo onnuuphuwela! Olelo kihaala wooleela makhalelo oophwanelela olya.
Ti yoorera orapiha soolya nihaapen’ye.
Onnaphwanela tho orapiha makukhu nihilyilye.
Oraaya soolya sa waakiha sinalyiwa sihaapeyiwe,
Onnaphwanela orapiha nihaakunve ohela mwaano.
Nnyaweke tho mata nihipacenre olya.
Weyo onniirano hiiha?

Nsuweliho na masu
Ohiyana: Ovicana, Ovirikana.  Wiirano: opaka
Onyawa: orapiha mata, onawa mata.
Nihipacenre: nihiromme

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeeni nneerahu nihaakunve olya?
2.	Yoolya ti ani enoosivela olya?

Ikuru | Orapiha | Sawaakiha
Soolipiha | Nihilyilye

a. Nnyaweke mata nihiromme olya.
b.  Weyo onnapaka hiiha?

Waanyihera masu ni orepe mukhateerununi

o | ra | pi | ha
sa | waa | ca | i
sa | lu | ra | chuu
ha | pa | lo | wi
ma | lo | ko | na

28

ESUMANA 28

Waalakhanye voohilipixa
Okumi ni epewe ahu
Naana ni Kiki anahuserya ekalasi ya neeraru.
Ale aneeca ookaxaaleene mahiku ootheene.
Annarapa, annakucha miino yayaaka osikhola.
Mmavaate mwaya, annakhaviherya ovela.
Hihaa, annaasepa apuye ni ikuluhi inatannya ireca.
Soolya saya ti soohiyana hiyana.
Waayilaka, anakona mmulapani wi ehirave malaariya.
Wu ti ori wiikosoopa ni epewe enachuneya.
Anasikhola munnapaka yeela owaani?

Nsuweliho na masu
Okaxaala: oreera, ophwaneliwa, ofasa.
Osepa: orapela, Ochawa.   Puye: ececema.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Anasikhola munnapaka yeela ovaani?
2.	Onuuphuwela xeeni wi enahaala ophacuwa achu yaahinavela vaate?
3.	Makhuru ti ani a olya? Oloce ti xeeni.

Annarapa | Miino | Yayaaka
Wayilaka | Annaasepa | Ookaxaala
Hihaa

Orepe masu a emusi ya nsu ohaca

Ochawa

Olelo, Kiki ni Ana (ochawa) itupusi.
Omeelo Kiki ni Ana (ochawa)itupusi.
Osilo Kiki ni Ana (ochawa)  itupuci.

Orepe mithere minayi olocaka sa epewe ni okhapelela mwiili

29

ESUMANA 29

Waalakhanye voohilipixa
Maahi a weemela
Maahi a weemela ari a woopiha mmavaate.
Othannya ireca sa waaca mwiiruchuni, oloca wi,
mmwiilini.
Malaariya ni koolera ireca inarweela mmaahini oonanara.
Nihiwuryeke naari nihaapeyeleke echu.
Nivaryeryeke orivo maahi aphaama.
Anamwane tho ahinathata miphuro seyiyo.
Anamwane ahiwuryeke maahi oonanara.
Ekumi eri echu yaphaama wa ootheene.

Nsuweliho na masu
Eruchu: mwiili.   Waapeya: Weeya, ocelekha.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeene muchaka onalocaaya?
2.	Oloce enathannya maahi a weemela?
3.	Echu ti ani enaphwanela opaka ni maahi?
4.	Waalakhanye ni masu oovuwa muchaka.

Weemela | Mmaahini | Ehiwuryeke
Othannya | Mwiiruchuni | Nihaapeyeleke

Ntakihero

Maahi a weemela
Maahi a weemela ari a woopiha mmucecheni.
Othannya ireca sa waaca mwiiruchuni.
Anamwane ahiwuryeke maahi oonanara.

Orepe mithere olocaka ti xeeni anarwiiha maahi oonanara

Waalakhanye voohilipixa
Soolya  sahu
Kiki, onnaphwanela soolya sahu inakhala sooreerela? Aachuna osuwela Anita.
Kiki-Aayi Anita. Tiyaphaama oreherya soolya.
Nnarapiha mararasa, ariru awaakiha mwiili.
Nnaapeya phaama mooce, kholowa ni ikina.
Naapeyeke phaama soolya sootheene. Olya phaama, olya ichu sookhapeleliwa.
Ti yoorera orapiha soolya nihaapen’ye. Nnyaweke mata nihaakunve olya.

Nsuweliho na masu
ochuna: okhwela.    Mwiili: eruchu.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1. Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2. Makhuuru ti avi a soolya?
3. Oloce soolya a makhuuru a olipiha mwiili.
4. Apiili apiili mwaalakhanye ni masu oovuwa.

Onakhala | Solya | Kholowa
Naapeyeke | Nihaapeyeleke
Soohiyana-hiyana |  | onnaphwanela

Owale malaka ni masu ala: Nnyaweke, orapiha

Ti yoorera soolya nihaapen’ye.
mata nihaakunve olya.

Tiyaphaama | • | • | ovona
ovootha | • | • | ti yoonanara
ovoliwa | • | • | soolya
orwa | • | • | mpaani

30

ESUMANA 30

Soonanara inarweela mwa mooro

Luwisa, onnasuwela wi mooro ti waphaama, nto ti woonanara waahikossopiwa?

Ni mukhalelo ti ovi?
Kinnaapeya ni mooro, hayo?
Miniso, onaloca wi achu ahaapeyeke? Vano olya wahu?

Hooye Luwisa, nkinaloca wi achu ahinaapeya. Aakhala achu aneeyela manaxi avinyaka etakhwa esya vamoha na axinama, ipalame

Wulu! Onaloca eparipari Miniso. Tayi olapanaru mooro, ti waphaama ocipiha namala waapeyano

Waakhule makoho ala mukateerununi
1. Ti ani anooneya va eruku yeela?
2. Mvaanelo onaloca wa xeeni?
3. Makosoopo ti ani onaphwanela okhalano ni mooro?

Evelevelo | Wakosoopo | Naalakeke
Petoroliyu | Ohisuwanyeya

Ni makhomo  , . : ?  omalihere mithere

1.	Mooro ti woonanara. Ntho ti ani
2.	Nihithateke ni efooxikoro
3.	Nikosoopeke ni Mooro, iveela ni micila.
4.	Efooxikoro iveela ni mooro sinnavarela.

Phaama omukuha fooxikoro ocayi wa anamwane.
Oheeyela matakhwa.
Onnaphwanela tho ovarerya okhala wa mooro osekuwa, othana ni ohiyu.

Waalakhanye voohilipixa
Wiikosoopa ni mooro
Asinaka, mooro echu yoonanara
Ti woonanara naahikhapelela
Ti va miyo kamala waapeya kinnacipiha
- Amaama Ema, munaapeya ni xeeni?
- Miyo kinaapeya ni efukawu ya makhala.
Kinnayiseela ni fooxikoro eri tho yoophwanela ovitha.
Nki weyo, amaama awo annaapeya?
- Aayi, amaama anaapeya ni ikhuni.
-Mi tho nkinthata nifooxikoro.
Ti waphaama osepa sawoopiha sootheene.

Nsuweliho na masu
Ocayi: woorakama, otayitayi.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1. Makhalelo ti ani amaama Ema aneeraya wi yiikosoope ni moro?
2. Ti xeeni Rita onamuleeleyiye Naana?
3. Nthowa ti ani nnaxipihahu makha a mooro?
4. Okuxe miruku sa  amannya Rita oroweno.

Mooro | Sawoopiha | Makhala | Annacipiha
Osepa | Amannya | Efukawo

Osepa | • | • | woorakama
Ocayi | • | • | orapela

o | re | pa | ha
sa | waa | pe | ya
sa | lu | maa | hi
nya | pa | lo | wi
ta | aa | ko | na

Mikukucha sa weecano

31

ESUMANA 31

Waalakhanye voohilipixa
Mikukucha sa weecano
Vapooma va Napito, sookhala mikukuca sa weecano:
Ikaaro, mitututu, icika ni khampooyi.
Achu yaayaaka osikhola aneeca ni seyiyo.
Nto aneeca ni wiikosoopa.
Aakhala analapuwa  ephiro annaweha mukhipi.
Hiiha, harwa aphitiwa ni mikukuca.
Vapooma vaavo vokhala tho nceeke.
Anamwane ari oosiveliwa ni ovava wa nceeke.
Mukwaha onnakhuveya ni mikukuca.

Nsuweliho na masu
Nceeke: aviyawu.     Mukukuca: ekhaaro.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1. Muchaka onaloca xeeni?
2. Mikukuca xeeni iri vapooma?
3. Oloce meerelo onalapuwa miphiro.
4. Oloce yoophwanelela ya nceekeni.

Mikwaha | Sawoopiha | Aalapuwaka
Mikukuca | Amannya | Nceekeni
mitututu | Mukhipi | Sinnakuveyiha
Khampooyi

Omaliherye ni masu a mapuro: o va mu

1.	Olelo kiri sikhola
2.	Achu analapa pooma
3.	Amaama ari looxa
4.	Anamwane ari maahini.

Nto aneeca ni wiikosoopa.
Aakhala analapuwa  ephiro annaweha mukhipi.
Hiiha, harwa aphitiwa ni mikukuca.
Va pooma vaavo vokhala tho nceeke.
Mukwaha onnakhuveya ni mikukuca.

Waalakhanye voohilipixa
Okhweleya wa Ecika valaponi
Apaapa a Rene aneeca ni ecika.
Ale anamuhoola Rene osikhola amuteenxe.
Rene oosiveliwa owela ecika.
Mahiku ootheene annamuteexa owo.
Mutila, Rene anakoha:
- Ecika yeela muteko aya othatano pahi?
- Khuuu! Rene, ecika eri yookhaviherya.
Achu yakhala areca anaya oxipitaale ni ecika.
Mitholo nnateexa ni ecika valaponi wahu.

Nsuweliho na masu
Ecika: Kaponta, Mucinka, mukakaleya.
Oteexa: ocukhula, okuxa.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.Ti xeeni muchaka onalocaya?
2. Ohiya ecika, oloce mikukuca mikina osuwenlaawe.
3. Miteko ti ani ecika enapakaaya?
4.	Apiili apiili mwaalakhanye ni masu oovuwa.

Ecika | Paapa | Weeca | Annacipiha
Yooreera | Annamuteexa
Ennanikhaviherya |  | Niinatexano

Apaapa a Rene aakhalano ecika.
Ale yaarowaka osikhola anamuteexa Rene.
Rene oosiveliwa owela ecika.

Omaliherye malaka ala mukateerununi

1.	Olelo Apaapa a Napito (oya)  omaca.
2.	Osilo Rene (weeca)  ecika.
3.	Kayinuwa (okhwela)  ohuserya weeca ni ecika.
4.	Apapa aka anahaala (oteexa)  ecika.

32

ESUMANA 32

Waalakhanye voohilipixa
Weeyela matakhwa
Elukuluku yakhalayi, Ana ni aminnya aaya ochekula Wannamarohi.
Mutila, Ana ohoona miri ni miyakho sawaaca, nto ohoolo, mooro waanasuka matakhwa.
Mma, ele ti yoonanara! Osikhola muhusiha ari honaphwanela osuka matakhwa…
Yene ori nnathipela manaxi awuuma, olimela miri ni ohithatano efooxikoro.
Evelovelo Ana. Ti yeeyo enaphwanela.

Nsuweliho na masu
Evelovelo: hakhi, eparipari, cireene.
Aminnya: amaama awe.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeeni enooneya va eruku yeela?
2.	Ti ani yaya Wannamarohi? Yoona ni mutila?
3.	Wantoko opaka mukhwaha? Ti xeeni woonnaawe?

Elukuluku | yakhalayi | aminnya | ohoona
sawaaca | matakwa | manaxi

Evelovelo | • | • | arowa
aaya | • | • | oparihela
Aminnya | • | • | eparipari
osuka | • | • | amaama awe

Orepe masu a emusi ya nsu ‘woona’

woona

Omaliherye ni masu ooloca ocarihaka elukuluku

kihoona	wohoona	Nihoona
Muhoona	Ahoona	ahoona

Miyo                 Hiyo
Ale                 Yene
Weyo                Nyuwo

33

ESUMANA 33

Waalakhanye voohilipixa
Esimaaforo
Esimaaforo eneneeryo enavarela mathepa mararu mutila: oopilivila, ancano ni antikwa.
Mathepa yaala anooniha meecelo a achu.
Nthepa noophilivila nnaloca wi ohicuphe.
Na ncano nnaloca wi owehererye.
Ni na ntikwa oloca wi cupha nto oniivarerya.
Ti va Naana ni Ana anayaaya osikhola, aheemela ni mpulusi vatila wi ewehererye eneneeryo.
Mpulusi ari munavira mukhwipi wa rampha.
Weeca mutila okhale wa wiikasoopha.

Nsuweliho na masu
Mathepa: ikoore    eneneeryo: esinaale.
Osikhola: Oxikhola.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2. Makhalelo ti ani aweecela mutila?
3. Eneneeryo ti ani onaphwanela ocupha mutila?
4. oniira hayi waaphwanya akhwaawo mutila?

Esimaaforo | Yoophilivila | Ncano | Ntikwa

Vatila | • | • | Mathepa
Ikoore | • | • | Olokomaniha
Ovasa | • | • | esinaale
Eneneeryo | • | • | Vamphironi

Waakwanihe ni masu anathoonya mpuro

Ocayi	vakhuvi	woowi	vala

a) Mpulusi ori  wa Ana ni Nana.
b) Wakhala  va ekhaaro ohicuphe.
c) Muri  Ana ni Nana?

Omucampule mpulusi eemelihaka ikhaaro mutila.

Waalakhanye voohilipixa
Wiikosope muramphani!
Ovaryeryeke wuulopwanani ni woonyothoni ohaakunve olapuwa.
Wiikosope!
Wiikosoopeke waalapuwaka muramphani.
Phole-phople,  oweheke ineneero sa muramphani ohaakunve ocupa.
Owehe, ori vakhuvi wa exipitaale.

Nsuweliho na masu
Xoofeeri: Namweeciha ekaaro.
Wiitupiha: ovaviha, Ochimakiha, Waakuviha.
Waacamela: Okhuveela.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1. Ti xeeni enalocaaya ekarataaxi?
2. Ti xeeni onaphwanela wiira muchu aachunaka olapuwa etila?
3. Ti xeeni onaphwanela wiira xoofeeri awaacamelaka vaxipitaale?

Ineneero | Ocicimihe | Ovukule
Waalapuwaka | Namweeca | Xoofeeri
Wiitupha

34

ESUMANA 34

Waalakhanye voohilipixa
Wiikosopa
Neecaka, nnavira mukhwipi wa rampha. Muramphani oviramo ikaaro, miyota ni icika.
Nivaryeryeke wuulopwanani ni woonyothoni nihankunve olapuwa.
Xoofeeri acicimiheke ineneero sa muramphani.
Xoofeeri avukuleke wiitupha waacamelaka oxikolani.

Nsuweliho na masu
Muramphani: Mutila
Olapuwa: ocupha

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Muchaka onaloca xeeni?
2.	Neereke xeeni naacuphaka rampha.
3.	Mikukuca ti ani onawelaawe waarowaka opooma?
4.	Waalakhe muchaka ni masu awawo.

Nnavira | Ikaaro | oxikolani
Ineneero | Xoofeeriu

Othanle masu ooloca ni a mapuro ari mu nipokosini

Wiikossopa, rampha, wiitupha, ocicimiha,  ovukula, exikholani, olapuwa, owaani, oluusi, waacamela, omusika

Masu ooloca:                    Masu a mapuro:
Wiitupha                                  Rampha
_______                                ________
_______                                ________
_______                                ________
_______                                ________
_______                                ________

Phole-phople,  oweheke ineneero sa muramphani ohaakunve ocupa
Wiikosoopeke waalapuwaka muramphani.
Phole-phople,  oweheke ineneero sa muramphani ohaakunve ocupa.

Waalakhanye voohilipixa
Othata wa anamwane
Nihiku nimoha anamwane aaphakanela opaka mathatelo aya.
Alima ohiivaha okhala aviyawu. Owo ani:
- Muteko waka ori ovava mpakha ocayi. Kinnaakuxa achu awaaca kivirakano osulu oninko epalame erino mamphelo.
Rene aahi: - Miyo ka ekhaaro. Kinacimaka mutila xaxa orimo alikatarawu.
Nana aaloca tho: - miyo ka ecika, kirino pahi meco miili. Achu ootheene annasiveliwa ni miyo.
Miyo ka mpulusi. Munakiiwa kinalocaaka.
Haaa, haaa, haaa, haaa…

Nsuweliho na masu
Aviyawu: nceeke  Ekhaaro: mukukucha

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti ani anapaka mathatelo ala?
2.	Waalakhe wiili muchaka wiiwalaawe.

Aviyawu | Muteko | Mamphelo
Mpulusi

Orepe masu a emusi ya nsu ‘Ovava’

Ovava

Owale malaka ala ni: waka, ka, sahu, awo
Muteko____ovava mpakha ocayi.
Miyo ____ecika
Weyo muteko____ohusiha.
Hiyo miteko_____ohuserya.

Muteko waka ori ovava mpakha ocayi. Kinnaakuxa achu awaaca kivirakano osulu oninko epalame erino mamphelo.

35

Wiikossope, ohicuphe ohiwenhe
Nrapeleke mutila, we nihipitiwe mikukucha
Ohicuphe etila ohiwenhe mikukuca ni mathepa a esimaaforo

Nsuweliho na masu
Etila: ephiro
Mathepa: ikoore

Ni makhomo  ! . ?  omaliherye mithere

1. Mwiikasoopeke wi  muhipitiwe mukukuca__
2. Ala mathepa ti ani__
3. Vano koocupha, koosiveliwa__

Etila | • | • | Ikoore
Ocupha | • | • | Masooso
Mathepa | • | • | omaala
Ohima | • | • | ephiro

Orepe masu a emusi ya nsu ‘ocupha’

Ocupha

Waalakhanye voohilipixa
Wiikosopa muramphani
Mutila sinnavira mikukucha sawaaca.
Achu anavarerya wu ni wu yachuna ocupha.
Vano ntho anamiiciha miyota, icika anayivarerya wi ahaarwiihele epahu ananloko a mmucecheni.
Xoofeeri acicimiheke ineneero sa muramphani.
Xaxa mmasikhola, achu aneexiha mikukucha vakhaani.
Nnaacicimiha asikhalapa ni anamwane mutila.

ohoolo | • | • | oweha
weeca | • | • | weemela
ohiweha | • | • | oculi

Waanyihere masu ni orepe mukhateerununi

o | re | pe | la
vi | wii | na | ya
nya | la | maa | na
ta | ma | lo | ko
no | aa | ko | na

Ncapulo
Ocampule ekhaaro

ESUMANA 35

Waalakhanye voohilipixa
Orapela makacamiho
Esikhola anahuserawo Rosana yaacamenle mutila.
Rosana ni akhwayiye anacupha etila yeele.
Mmwe sookhala ineneeryo inaleeliha wiikasoopha.
Anasikhola annaweha etila wuulopwanani ni woonyothoni, ahaakunve ocupha.
Nihiku niina mpulusi aarwa wi aaleelihe makhalelo a ocupha.
Ala aasiveliwa omoona muhooleli ole.

Nsuweliho na masu
Aasiveliwa: aahakalala.   Ocupha: ovira.

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti xeeni muchaka onalocaaya?
2.	Oloce makhalelo oomulapuwa rampha.
3.	Ti xeene poliisiya aloncaawe osikhola?
4.	Waalakhanye ni nsu noovuwa muchaka wiiwalaawe?

Akhwayiye | Anacupha | oxikolani
wiikasoopha | ineneeryo

Owale malaka ala mukateerununi

Mmucecheni, oovira, Canci, Okhalano, Weeca, Oxikholani, Weera.

Esikhola anahuserawo Rosana eri_____mwahu.
Ala aasiveliwa omoona muhooleli_________.
Rosita ______ekalasi ya nawiili.

Esikhola anahuserawo Rosana yaacamenle mutila.
Rosana ni akhwayiye anacupha etila yeele.
Mmwe sookhala ineneeryo inaleeliha wiikasoopha.
Anasikhola annaweha etila wuulopwanani ni woonyothoni, ahaakunve ocupha.

36

ESUMANA 36

Waalakhanye voohilipixa
Omaliha eyaakha
Muhusiha Lawura onaalaanya anasikhola ariki:
- Mahuseryo ahu anamalela vaava muyakha ola.
Ana oothamalela:
- Osiveliwa wahu ori otokotoko, ntakhara noovira.
Othamala wahu onaya wa amuhusiha Lawura ni mwa ootheene amuhusiha a elapo yeela ya Omosampiki.
Olelo noosuwela waalakhanya, orepa, waalakha ni ilocelo sahu.
Ruwi, Rene, Rosana, Sara, Anita, Amina, Xuuliya, Lili, Kiki ncape, niipe, niine ni ohakalala.
Mpakha muyakha owo onarwawo.

Nsuweliho na masu
Mpakha: ophiyera

Waakhule makoho ala mukateerununi
1.	Ti ani anooneya va eruku yeela?
2.	Anasikhola yaala yapaka exeeni?
3.	Elukuluku ya wiicuwa wawo onaya woowi?

Vaava | Othamala | Amuhusiha
Ilocelo

Orepe masu a emusi ya nsu ‘orepa’

orepa

a. Muhusiha Lawura onaaphakanya anasikhola
b. Ohakalala wahu ori otokotoko
c. Opiyerya muyakha owo onarwawo

Othamala wahu onaya wa amuhusiha Lawura ni mwa ootheene amuhusiha a elapo yeela ya Omosampiki.
Olelo noosuwela waalakhanya, orepa, waalakha ni ilocelo sahu.