REPÚBLICA DE MOÇAMBIQUE
Ministério da Educação e Desenvolvimento Humano

Nliivuru na
Elomwe

Ekalasi ya Napiili

A produção deste livro tornou-se possível graças ao apoio do povo Americano através da Agência dos Estados Unidos para o Desenvolvimento Internacional (USAID). O conteúdo desta publicação é da total responsabilidade do Ministério da Educação e Desenvolvimento Humano da República de Moçambique.

FICHA TÉCNICA
Título: | Nliivuru na Elomwe - Ekalasi ya Napiili
Língua: | Elomwe
Coordenação Editorial - MINEDH: | Telésfero de Jesus, Laquene Laisse, Vicente Bisque e Dinis Machaul
Vamos Ler!: | Samima Patel, Abdala Machude, Amélia Bazima e Dilson Buque
Autores: | Arigo Saraiva, Assane Consolo, Laura Viegas, Saurino Cartichano e Valdemar António
Assessoria Linguística e metodológica: | Maurício Bernardo, Carlos Manuel e Best Vali
Colaboradores: | Remane Selimane e Raquel Raimundo
Ilustração: | Cassamo Moiane
Maquetização: | Jorge Neves
Capa: | Jorge Neves e Cassamo Moiane
Impressão:
Tiragem:
N.º de registo: | 9622/RLINLD/2018
República de Moçambique
Financiado pela USAID

Muthoonyeryo

Emusi	8

Esumana 1	8
ry    Ry    	8
Osuwelana	9
Esumana 2	11
ny     Ny 	11
Olaanya	13
Esumana 3	14
Ochekula	15
Olocihana	17
Wuuluula	18
Ohiyana wa mahiku	19
Esumana 5	20
kw  Kw               	20
Misima ni Cirimula	21
Ohakalala wa athiyana 	23
Esumana 6	24
khw  Khw               	24
Riima ni ataata awe	25
Okhweleya wa anamwanwe	27
Esumana 7	28
phw  Phw               	28
Okhweleya wa Maahi	29
Miteko sa vaate	31
Wuuluula	32
Olemeya wa emusi	33
Esumana 9	34
pw   Pw	34
Ophwanela	35
Ruyi ni Ana	37
Esumana 10	40
n’   N’	40
Miselo sa mulaponi	41
Ohuserya	43
Esumana 11	44
M’ m’	44
Anasikhola	45
Wiina wa anamwane	47
Wuuluula	48
Olikana wahu	49
Esumana 13	50
Waachapela anamalapa	51
Oworya wa anamwane	53
Esumana 14	54
Opaka mukwaha	55
Okhwelana	57
Esumana 15	58
Mmiravo ni nacama	59
Mphale a ikharari	61
Wuuluula	62
Ikharari	63
Esumana 17	64
Ikano soophwanela	65
Olaleya elapo 	67
Esumana 18	68
Olocelana phaama	69
Ochapela wa oworya wahu	71
Esumana 19	74
Nthamalelo 	75
Olapela muceche	77
Wuuluula	78
Anita	79
Esumana 21	80
Ochapela murecele	81
Mahiku a khalayi	83
Esumana 22	84
Mikukuca sa weecano	85
Miphiro sa weecamo	87
Esumana 23	88
Meerelo a wiikasoopa	89
Mapuro a weemela	91
Wuuluula	92
Wiichacala	93
Esumana 25	94
Ichu sahu sa olocihana	95
Mukucho wa oyareliwa	97
Esumana 26	98
Wiiwa ni wiina macipo	99
Makhalelo oolakeya	101
Esumana 27	102
Okhapelela inama	103
Nona ni Riita	105
Wuuluula	106
Mahiki a ochapa	107
Onakhaliwamo	108
Esumana 29	110
Okhapelela inama	111
Okhaviherya inama	113
Esumana 30	114
Olya wahu	115
Soolya sa miri	117
Esumana 31	118
Okhapelela maahi	119
Maahi a owurya	121
Wuuluula	122
Inapwanela ni maahi	123
Esumana 33	126
Epewe ni ekumi	127
Othata wa ekumi	129
Esumana 34	130
Mawarelo a achu	131
Okhapelela soowara	133
Esumana 35	134
Okhaviherya	135
Olelo ni omeelo	137
Wuuluula	138
Oleeleya wa Niina	139

Esikhola	38

Muceche	72

Onakhaliwamo	108

Mwiili wa muchu ni ekumi	124

Emusi

Esumana 1

ry    Ry

rya     ri     re    wa   rii rye

owurya   waarya    oriirya   oxeerya

Ti yaphaama owurya maahi, naari nihiku na otepa oriirya

Osuwelana
Niri nihiku na oriirya.
Nona onaathoonya amaayi awe:
-Nano, ala ti amaayi aka.
-Kinathata ni Nano mahiku ootheene.
Ola ti mwaacamani aka.

Onoona heeni veeruku ela?
Ti heeni anapakaaya achu yaala?
Achu ala awanre hayi?

1

2

3

Onoona heeni veeruku ela?
Anamwane ala anapaka heeni?
Ari anamwane akavi?

Esumana 2

ny     Ny

tho     nya    ma    nyu   ka

Malanya onyawa, olaanya, malanya

Epuri yookhalano manyaka.
Nano onamulaanya Nona.

Onoona heeni veeruku ela?
Anamwane ala anapaka heeni?
Ti heeni ya opaka wi nisuwelane?

Olaanya
Amina ori ni amusi awe.
Amina onaalaanya amusi awe.
Owo onaya orukula malanya.
Liinu ni Vivi ahima a Amina.

Onoona heeni veeruku ela?
Amina onaya woowi?
Liinu ni Vivi ti ani awe Amina?

Esumana 3

ch   Ch

che   ni   ma po ya

chekula  echepo achu  echaya machiya  ochekula

Achu anoona echepo.
Vivi onachekula ni Amina.

Ochekula
Kiitu ori ni amaayi awe.
Amaayi awe anachekula ni ataata aya.
Awo ari omuchekoni.
-Taata, ola ti mwaana aka Kiitu.
-Kiitu, ala ti ataata aka.

Onoona heeni veeruku ela?
Kiitu ori ni ani?
Amaayi awe Kiitu anapaka heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Ti heeni anapakaaya achu yaala?
Aria chu akavi?

Olocihana
Riima onalocihana ni atiithi awe.
Ola onaalakha ethale ya echepo.
Atiithi awe Riima aasiveliwa ethale.
Ethale ohusiha makhalelo a phaama.
Anakhala makhalelo a weecela phaama.
Makhalelo a weecela mumucecheni.

Onoona heeni veeruku ela?
Ti ani analocihana ni Riima?
Ti heeni sinahusihaaya ithale?

Wuuluula

ry  Ry

ny  Ny

ch  Ch

e che po   e cha ya   a chu
ma nya ka  o laa nya   o nya wa   o wu rya   o rii rya   waa rya

echepo   echaya   achu   manyaka olaanya   onyawa   owurya   oriirya   waarya

Ti ya phaama owurya maahi.
Epuri yookhalano manyaka.
Achu anoona echepo.

Ohiyana wa mahiku
Olelo nihiku na oriirya.
Waariiryaka, achu anoora mooro.
Yooraka mooro, achu aniiwelela ithale.
Olelo Amina ori ni amusi awe.
Owo onaalakha ethale ya echepo.
Ethale enaloca sa okhapelela maahi.

Onoona heeni veeruku ela?
Amina ori ni ani?
Amina onaalakha ethale heeni?

Esumana 5

kw  Kw

kwaa     kwi     kwe    kwa   ku

ekwaalu   ekwarakwa mukwala nikweretho  okweretha

Liinu ookuxa mukwala.
Riima ookweretha vachayani.

Misima ni Cirimula
Misima ni Cirimula anaya weeceeca.
Awo anaya waaxekurya ataata aya.
Ala anapaka ithokwa sa manaxi.
Ataata aya anaahusiha okwata manaxi.
Vawo, awo anahuserya opaka ileeleyo.
Ala aasiveliwa ni ohuserya waya.

Ti heeni onaloca muchaka ola?
Misima ni Cirimula anaya woowi?
Anamwane ala aasiveliwa ni heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Ootheene yaala anamulikana?
Ari athiyana akavi veeruku ela?

Ohakalala wa athiyana
Mariisiya nasikhola a Omoolookwe.
Owo oneeca ekalasi ya napiili.
Othana onapaka miteko sa owaani.
Amaliha miteko, onachekula ni Mariya.
Olelo analoca wa nihiku na athiyana.
Nri nihiku na ohakalala wa achu ootheene.

Mariisiya nasikhola a woowi?
Owo oneeca ekalasi heeni?
Mariisiya onachekula ni ani?

Esumana 6

khw  Khw

e    khwa   li     khwa  kwe o  khwe   la   mu  khwi   ri

ekhwali      khwace    okhwela

Ana ori ni akhwayiye vasikhola.
Paluxu onakhwela waahusiha anasikhola waalakhanya marepo.

Riima ni ataata awe
Riima onaloca ni ataata awe.
Ataata awe arino ekhwali mu matani.
Riima onaalakha ethale ya ekhwali.
Ataata awe aasiveliwa ni ethale eyo.
Awo aaloca okhweleya wa ithale.
Ithale sa asinama oreera wiiwa.

Ti ani ari veeruku ela?
Ti heeni arino mumatani ataata awe?
Ti ani anasiweliwa wiiwa ethale?

Onoona heeni veeruku ela?
Mulopwana orino heeni mu matani?
Ti ani anaakhela exoronaale?

Okhweleya wa anamwanwe
Liila onaya osikhola ni mukhwayiye.
Mukhwayiye Liila ti Nano.
Anamwane ala aneeca ekalasi emoha.
Ala anahuserya elukuluku ya othana.
Liila ni Nano arino mirupa soolikana.
Ala osiveliwa ohuserya osikhola waya.

Liila ni Nano aneera heeni?
Ti heeni anaasivela anamwane ala?

Esumana 7

phw  Phw

phwaa ni  phwi  rye   phwee  ya  te  ya  phwo  nya

ephwa ophwata ophwana ophwanya ophweeya ophweela

Ana ori ni akhwayiye vasikhola.
Ephwa eri mumatani mwa Mariya.
Layita oophwanya elaaphi awe.

INDICE

Emamu
Ole Luna.
Ola Emamu.
Emamu mulimi.
Luna mulimi.
Emamu ni Luna alimi.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Ti ani ari opooma?
Ti ani awo awoonalaaya opooma?

Onoona heeni veeruku ela?
Achu ala aneera heeni?
Maahi anareela heeni okhapelela?

Miteko sa vaate
Liinu onakhala vakhiviru va esikhola.
Mahiku ootheene onarika maahi.
Onarika maahi wi arape ni akuche miino.
Liinu omusivela owoorola amaayi awe:
Onarapiha misiyo ni ovela vaate.
Anamwane apakeke miteko sa vaate.

Onoona heeni veeruku ela?
Liinu onakhala woowi?
Owo onapaka heeni owaani wawe?
Ti heeni enareerela wa anamwane?

4

khw Khw

phw Phw

kw Kw

e phwa   khwa ce   mu khwi li
o phwa ta   o khwe la   mu kwa la
o kwe re tha   o phwa ha   e kwaa lu

ephwa  khwace  mukhwili
ophwata  okhwela  mukwala  okweretha  ophwaha  ekwaalu

Napito onaahusiha nasikhola.
Ale anahuserya waalakhanya marepo.
Ema ookweretha vachayani.
Ephwa eri mumatani mwa Mariya.

Olemeya wa emusi
Riima onaloca sa ekhwali ni ataata awe.
Ala aaveka wi aalakhe ethale.
Aalakhe ethale ya echepo ni ekhwali.
Apwiya awe, apakaka ekhwaalu, aakoha:
-Misima ni Cirimula ari woowi?
Riima ohaakhula:
-Awo anarukula ephwa omaca.

Riima onaloca ni ani?
Ti heeni yaapakaaya apwiya awe?
Onaphwanela heeni wiiwa ithale?

Esumana 9

pw   Pw

e pwi  ni  pwa pwaa  na   pwee  rya  phwu  te  ya  phwa  nya

epwiri opwina opwexa

Vasikhola yookhala epwiri.
Ehopa yoopwina muluusi.

Opwina
Kiitu, Palura ni Ruyi anamwane.
Ale anaweha epanteera ya osikhola.
Eyo eri vachaconi ya esikhola.
Iwe nookhala niphuro na opwina.
Awo anaweha mathepa a epanteera.
Vale aakhala mathepa oohiyana.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Muchaka ola onalipiherya heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Ti heeni anamwane ala anapakaaya?
Ari woowi achu yaala.

Ruyi ni Ana
Ruuyi ni Ana anamwane.
Ala analoca wa nihiku na anamwane.
Nihiku na anamwane a elapo yootheene.Ruyi ni Ana anaya ochapa osikhola.
Aaphakana wiina ni othata vamoha.
Achu akina a vamucecheni aayawo.

Ruyi ni Ana analoca wa heeni?
Nihiku ti ani niri na anamwane?
Ruyi ni Ana Anaya ochapa woowi?

Esikhola

Esumana 10

n’   N’

n’        ma            ru            ya

n’yaru  n’yapa  n’yale n’yoce  on’ya  n’yate

Muchu ookhalano n’yaru.
Kiitu on’ya ni Niina oluusi.

Miselo sa mulaponi
Ruyi ni Palura ari owaani wa Kiitu.
Ruyi, Palura ni Kiitu ari vamoha.
Awo aniiwelela miselo sa raatiyu.
Ootheene aniiwa sinalociwa muraatiyuni.
Raatiyu onaloca sa epewe.
Muchu oniiwelela miselo ni n’yaru.

Onoona heeni veeruku ela?
Ruyi ni Palura ari woowi?
Raatiyu onaloca heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Ari anamwane akavi veeruku yeela?
Napito ori vaavi?

Ohuserya
Yaana ni Niinu anahuserya vamoha.
Ala anaya osikhola ni ecika.
Yaana onamuchara Niinu ni ecika.
Ootheene aasuwela weeciha ecika.
Anamwane ala waasivela ohuserya.
Ni tho waasivela weeciha ecika.

Niinu ni Yaana anaya woowi?
Ti ani onamuchara mukinaaku?
Ti ani anasuwela weeciha ecika?

Esumana 11

M’ m’

m’  wa    ya    n’     yo    wo

m’wiya    m’wono     m’wopo      m’waaxe

Anasikhola anahuserya sa m’wiya.
Kiki oopharela m’wono wa Ruyi.

Anasikhola
Kiki, Niinu, Liinu ni Yaana anasikhola.
Ala anahuserya ekalasi emoha.
Olelo anahuserya sa m’wiya.
Kiki ni Niinu aavinyiha m’wono.
Kiki oyariwe mweeri wa Xaneeru.
Niinu oyariwe mweeri wa Xuunyu.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Anamwane ala anapaka heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Eyaakha enakhalano mweeri mikavi?
Weyo oyariwe mweeri ti ani?

Wiina wa anamwane
Ala ti Niina, Ana, Kiki, Rene ni Ruyi.
Ootheene anakooka opooma.
Weyiwo ahiinaxa ni anamwane akinaaku.
Yiinaka, Kiki aapharela m’wono wa Ruyi.
Ruyi ohiina tho ni anamwane akinaaku.
Mmutila anaviraaya wookhala m’wopo.

Onoona heeni veeruku ela?
Anamwane yaala anakooka woowi?
Ti heeni muchaka ola onalocaaya?

pw Pw

n’ N’

m’ M’

m’ wo no   m’ waa xe   m’ wo po
n’ ya ru   n’ yo ce   n’ ya le
e pwi ri   o pwe xa   o pwi na

m’wono   m’waaxe   m’wopo
n’yaru   n’yoce   n’yale   epwiri
opwexa   opwina

Vasikhola yookhala epwiri.
Muchu ookhalano n’yaru.
Olelo anasikhola anahuserya sa m’wiya.

Olikana wahu
Ruyi apwinaka aavinyiha m’woono vaate.
Ana aachuna ohuserya opwina.
Ruyi onamukookiha oriki:
-Weyo wa mwaamuthiyana.
Vawo, muhusiha oomwaakhula:
-Muthiyana ni mulopwana anamulikana.
Ruyi, owehe n’yaru ni m’wiya wawo.

Ti heeni aapakaawe Ruyi?
Ana aachuna ohuserya heeni?
Ruyi aakhuliwe hayi ni muhusiha?

Esumana 13

m ma ta ni   m mi hi ce ni
m ma ca ni   m m so   m paa ni

mmatani   mmihiceni   mmacani
mmiso mpaani

Mmiso wohaaliwa mmacani.
Anasikhola ari mpaani.

Waachapela anamalapa
Niina, Ana, Kiki, Rene ni Ruyi anamwane.
Ootheene anasikhola a Wanakuruwe.
Yaari opooma waachapela anamalapa.
Achikaka yaavira etila ya omaca.
Omacani iwe ahoona mmiso.
Mmiso owo waaliwe ni asitokweene.

Anamwane ala anasikhola a woowi?
Anamwane yaala anakooka woowi?
Ti heeni ala yoonalaaya mmacani?

Onoona heeni veeruku ela?
Anamwane ala Anaya woowi?
Ti ya phaama ohuserya osikhola?

Oworya wa anamwane
Anita ori ohoolo wa anasikhola.
Ala anaakhela ikateerunu sa miteko.
-Sarita, wohaakhela ekateerunu?
-Aayi, kihaakhela.
Muhusiha ootitela oloca ariki:
-Ootheene mookhalano oworya.

Ti ani ori ohoolo wa anasikhola?
Ti heeni muhusiha onalocaawe?
Maworyelo a anamwane ti avi?

Esumana 14

m pi kha   m pi la   m pa ta ta
m po co kho le   m pa kha

mpikha   mpila   mpatata
mpocokhole   mpakha

Mpila onakhala mutakhwani.
Ekaaro erino ilampata piili.
Nona onamuseca mpatata.

Opaka mukwaha
Nina ni Nono ari elukuluku ya efeeriya.
Awo anaya Okwampa ni karera.
Osikhola awo aahuserya oveka phaama.
Nina ooveka okiraathi mukarerani.
Nono ookuxa mpikha orimo mpatata.
Mmukwaha ahoona ikaaro ni khampooyi.

Muchaka ola onaloca heeni?
Mikukuca heeni siromoliwe va?
Oromole mikukuca mikinaaku.

Onoona heeni veeruku ela?
Anamwane ala anapaka heeni?
Ari anamwane akavi?
Achu yaala ari woowi?

Okhwelana
Nano ni Ruyi anahuserya vamoha.
Nano onavira owaani wa Ruyi.
Ola oomphwanya Ruyi owaani wawe.
Vano, awo anaya osikhola.
Iwe Ruyi onaveka ohuserya ocampula.
Olelo anasikhola anacampula mpenka.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti ani anavira owaani wa Ruyi?
Ti heeni anacampulaaya anasikhola?

Esumana 15

m phi rya   m pha co
m pha ku ra   m phi vi

mphirya  mphaco
mphakura  mphivi

Lawura oopharela mpikha mmatani.
Nano oomphwanya Ruyi owaani wawe.

Mmiravi ni Nacama
Nihiku nimoha, Liinu akooka osikhola.
Owo aamukuxa mphirya.
Eecaka, amphwanya nacama.
Liinu aavaherya mphirya nacama.
Nacama aamukuxa mphirya ni aniinano.
Avinyaka, aamuvokhela tho Liinu.

Ti ani onavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni yeeren’ye mphironi?

Onoona heeni veeruku ela?
Ti heeni enaya ophacuwa va?
Weyo onnapaka mapokha?

Mphale a ikharari
Mmiravo onaya osikhola wawe.
Mphironi omphwanya khapa.
Ole oomoriwa ikharari ni musinama owo.
Oomucukhula ni ohaaxa yoolya awe.
Ohoona owawa, oophola ni oonvaha.
Khapa oohakalala ni mmiravo ole.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Khapa ori vaavi?
Khapa onalya heeni?

m mi so   m ma ca ni   m pi kha
m phi rya   m pha co   m pha ku ra

Mmiso   mmacani   mpikha
Mphirya   mphaco   mphakura

Amaayi akiranthe mphaco wa oculi.
Ekaaro erino ilampata piili.
Mpila onakhala mutakhwani.
Mmiso ohaaliwa mmacani.

Ikharari
Mariya ni Nana anakooka osikhola.
Aviraka mutilani, aamoona khapa.
Awo aamoriwa ikharari mwa yoola.
Ahaaxa makukhu ni owawa, anamuvaha.
Khapa onasiveliwa olya owawa.
Ala makhalelo a weera ni asinamana.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Mariya ni Nana yaakooka woowi?
Khapa onasiveliwa olya heeni?

Esumana 17

n naa ni   n na si   n nya lo

Nnaani   nnasi   nnyalo

Nnaani na Mariisiya ti na weela.Liinu ompharela nnasi mmatani.

Ikano soophwanela
Anamwane anaweha epanteera.
Akina anacupha mukoyi yiipaka.
Palura onaloca:
-Aakhala mathepa awaaca vapanteera.
Mathepa ale analoca ichu soolaka.
Olelo nnaya omwiipa iinu a elapo ahu.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Anamwane ala anapaka heeeni?
Epanteera ahu erino mathepa ti ani?

Onoona heeni va eruku ela?
Ti ani onaweliha epanteera?
Awo yeemenle hayi?
Eneeriwa heeni epanteera yaawelaka?

Olaleya elapo
Ruyi onaloca ni akhwayiye:
-Yaawelaka epanteera, neemeleke.
Onnareera ocicimiha elapo ahu.
Nnahaala olaleya oworya wahu.
Ti ya phaama osuwela mathepa ale.
Mathepa ale analoca ichu sawaaca.

Ruyi onaloca heeni ni akhwayiye?
Yaawelaka epanteera, neereke hayi?
Mathepa ti ani onoonawe va panteera?

Esumana 18

n ki rwa   n ki na va ha   n koo na
n kaa ku xa   n ki na ya  n ki naa ku

Nkirwa   nkinavaha   nkoona
nkaakuxa   nkinaya   nkinakula

Miyo nkininva inama.
Miyo nkinkuxa enka kihipanke
Ileelyo.

Olocelana phaama
Ruyi ori ni Ana vathi vammankani.
Ala analoca sa nihiku na anamwane.
-Eyaakha ele naachapa osikhola.
Naapaka mukucho ni naahakalala.
Nkoona ophiya wa nihiku na anamwane.
-Ni miyo nkoona ophiya wa nihiku nno.

Ti ani ori ni Ana?
Ruyi ni Ana analocaaya sa heeni?
Nihiku taani niri na anamwane?

Onoona heeni veeruku ela?
Ti heeni anamwane ala anapakaaya?
Ari woowi achu yaala?

Ochapela wa oworya wahu
Ruyi oopaka makuphi, aaloca:
-Achu ootheene ari vaava aahakalala.
Achu awo yiina vathi wa mmanka.
Nona aakoha wa achu yiinelaaya.
-Olelo nihiku na ochapa anamwane.
Nona aamukuxa Ruyi, opacerya wiina.

Ti ani ompe makuphi?
Achu yaala yaahakalela heeni?
Nihiku ti ani anamwane ancapelaaya?

Muceche

Esumana 19

n lu mi   n lee mi   n li mwe
n la nya   n li ci

nlumi   nleemi   nlimwe
nlanya   nlici

Ana onamana nlantha.
Atiithi awe Ruyi anakakaca nlimwe.
Ruyi onalya nlanya.

Nthamalelo
Osikhola Nona aakiraathi ni Nano.
Ale yaaveka nlamulo na muhusiha.
Muhusiha aaloca ariki: “achu ahaakhulane”.
Nono ni Nano yaathamalela.
Ovinya vaavale haavo aacimwa ni mukina.
Muhusiha aasiveliwa.

Muselo ti ani muhusiha onalocaawe?
Ti heeni emusivenle muhusiha?
Muloce ichu chaaru sa wiiwanana?

Ti ani onateka empa ela?
Ti ani onaxova ekarinya?
Achu akavi ari va eruku ela?

Olapela muceche
Mulela aari vakhiviru wa achu.
Achu ale yaalimela esikhola.
Esikhola ele ti ya nlantha.
Iwe nookhala nlimwe vaate.
Achu a muceche ole ti a wiiwanana.
Mulela aatepa osiveliwa woona hiiha.

Mulela aari vaavi?
Achu awo anapaka heeni?
Ti heeni yaamusivenle Mulela?
Ti heeni ya weera ni manasi?

n naa ni   n na si   n nya lo
n ki rwa   n la nya   n lu mi

nnaani   nnasi   nnyalo
nkirwa   nlanya   nlumi

Ruyi onalya nlanya.
Nkirwa tho opaka marepo oonanara.
Lawura opharenle nnasi mmatani.

Anita
Nnaani na Anita ninniina vakhaani.
Nniina nninko echu enamorela munlicini.
Anita onnasiveliwa ni miselo sinalociwa.
Owo ootikhina mwa wiiwa soophacuwa:
-Wa Afirika yaakhwa anamwane.
Ti wi olelo nihiku na anamwane.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Ti heeni yaaphacun’we wa Afirika?
Nihiku taani niri na anamwane?

Esumana 21

n ra cha   n re po   n re ko

Nracha   nrepo   nreko

Nracha ninnavava.
Amina onrepa nrepo “m”.

Ochapela murecele
Achu anaya ni Ruyi opooma.
Nto iwe anoona nruwo.
Ana ni Niina aavira vamuthatoni.
Awo anaya ochapela murecele.
Olelo opooma nniiniwa nrepwete.
Nna nri nihiku na murecele.
Achu ale aahakalala phaama.

Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Ti heeni eniiniwa olelo opooma?

Onoona heeni va eruku ela?
Achu yaala aneera heeni?
Mmucecheni mwawo onniiniwamo?

Mahiku a khalayi
Amunna anloca ni nthamwene aya.
Ale aaloca wi ichu soovirikana.
Inama soomala mutakhwani.
Mihice mikina sohuuma.
Miri mikinaaku sohuuma.
Epwila henrupa phaama.

Ti ani anavaanela?
Ichu ti ani sinaakacamiha?
Ti heeni sinuuma?

Esumana 22

n ha po   n ha khu   n hoo le li
n hi ma

nhapo   nhakhu   nhooleli
nhima

Ole ori ni nhooleli a opooma wahu.
Nhima aka ori ni nhooleli awe.

Mikukuca sa weecano
Niina ni nhima awe ari mmukwaha.
Ala Anaya Omalema.
Aakuxa nhakhu wa mukwaha.
Mpphironi ahoona nhali.
Ana oochuna okula nhali.
Niina ooloca ari: ‘’noophiya’’.

Ti heeni onalocaaya muchaka ola?
Anamwane ale yaarowa woowi?
Ti heeni yooneya mphironi?

Onoona heeni va eruku ela?
Wohintoko owela mukukuca?

Miphiro sa weecamo
Ahima aka anachekula nxekuwa.
Anoona etila onavira khampooyi.
Vaavale oovira muhooleli a osikhola aka.
Ootheene aasiveliwa ni owo.
Muhooleli a osikhola aaloca:
- Mwiikasoope mutilani.
- Mwiikosoope mutila

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni awo anapakaaya?
Ti heeni oloncaawe muhooleli?

Esumana 23

n si na    n su    n sa ko
n suu ni   n se le

nsina   nsu   nsako
nsuuni   nsele

Ema oohula nsele.
Anasikhola aakhalano nsina.

Meerelo a wiikasoopa
Niina oneeca ni ecika.
Nsina na ecika awe ti avooni.
Eecaka, ookumana ni Tiitu.
Tiitu onakuliha nsele.
Omoonalawe Niina, Tiitu ooloca:
- Mwiikosoope mutilani.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni onalocaaya muchaka ola?
Ti heeni oneecihaawe Niina?

Anamwane akavi ari okhipi wa etila?
Ti heeni sinavira mutilani?

Mapuro a weemela
Nri nihiku na nsuwa.
Ana okiranthe vamphaco ni amusi awe.
Ale anaya on’wela khampooyi.
Ana onaya waaxekurya apwiya awe.
Nsina na apwiya awe ti Mulela.
Khampooyi oophiya vaavale.

Ti ani onayaawe waaxekurya Ana?
Achu ala akiranthe vaavi?
Ti woowi onaweliwa khampooyi?

n su   n hoo le li   n se le
n re po   n ree kwa   n ha khu
n sa ko   n ha po   n ra cha

nsu   nhooleli   nsele
nrepo   nreekwa   nhakhu
nsako   nhapo   nracha

Amina onrepa nrepo ‘r’.
Ema oohula nsele.
Achu ootheene aakhalano nhapo.

Wiichacala
Ti ya phaama wiiwelela sa makholo.
Mikukuca sineeca ni ochimakaxa.
Ti hiiha nhooleli aloncaawe osilo.
Ni tho olelo ooloca ariki:
-Honaphwanela wiipha nracha muthooro.
Anamwane ahinawala nsele, ahirummwe.

Ti heeni oloncaawe nhooleli?
Ni alonce heeni sa nracha?
Ya phaama ya weera ti heeni?

Esumana 25

n ve lo   n vee tho   n ve khu
n vi re lo

nvelo   nveetho   nvekhu
nvirelo

Ana onkwesa vaate ni nvelo.
Nveetho onnakulihiwa omusika.

Ichu sahu sa olocihana
Miniso ori owaani wawe ni Liinu.
Weyiwo ari vamoha ni asitiithi awe.
Miniso onakuxa nvelo wi avele.
Liinu onakuxa nvelo mukinaaku.
Miniso onaya tho waaneya nvuka vaate.
Asitiithi anoona miselo sa televisawu.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni oneeraawe Liinu?
Ti heeni oneeraawe Miniso?

Achu akavi anin’wiriyana ratiyu?
Ichu ti ani sikinaaku sa olocano?

Mukucho wa oyareliwa
Ruyi ori ni akhwayiye.
Owo, ovinyihaka m’wono, ooloca:
-Osilo naari nihiku na amaayi aka.
Naari nihiku ayariwe amaayi aka.
Kihaavaha nvaho na nveetho.
Ale aasiveliwa ni aathamalela.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni oloncaawe Ruyi?
Ruyi aavanhe heeni amaayi awe?

Esumana 26

n cee ke   n ca ce   n ca mwa
n ce ka

nceeke   ncace   ncamwa
nceka

Nceeke ninvira osulu.
Omaca wa Mulela nookhala ncace.

Wiiwa ni wiina macipo
Miniso oniipa ncipo na olaka.
Ncipo nnaloca sa muceche.
Achu akina aniiwa miselo sa elapo.
Anamwane anathata ni nceka.
Ninnahuserya ni macipo oolaka.
Osulu naavira nceeke. Wulu, Onyakula!

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Muchaka ola onaloca sa heeni?
Ti ani oniipa macipo?

Onoona heeni veeruku ela?
Achu ala aniira heeni?
Ti woowi akiranthe achu yaala?

Makhalelo oolakeya
Rene ni Ema ari ni amaayi aya.
Ale annapaka miteko sa vaate.
Rene onnavela vaate.
Ema onnareherya ncace.
Osulu vavaate ninnavira nceeke.
Amaayi aya analoca meerelo a weeca.

Ti ani anavolowa mmuchaka ola?
Ti heeni muchaka ola onalocaaya?
Ti heeni Rene ni Ema anapakaaya?

Esumana 27

n ta ri   n tha mwe ne   n ti kwa
n ta ru   n thi po   n thoo nye ro

ntari   nthamwene   ntikwa
ntaru   nthipo   nthoonyero

Ekuwo ela ti ya ntikwa.
Etila ya opooma yookhalano nthoonyero.

Okhapelela inama
Nona nthamwene awe Rene.
Anamwane ala aneeca vamoha.
Mahiku ootheene analyiha ipuri.
Awo yalyiha ipuri, anaya osikhola.
Nto yaworowa osikhola, anaya omaca.
Omaca waya sookhala miri sa ntikwa.

Onoona heeni veeruku ela?
Muchaka ola onaloca sa heeni?
Ti heene Nona ni Rene anapakaaya?

Onoona heeni veeruku ela?
Mulopwana ola onapaka heeni?
Ti heeni eri munikholani?

Nona ni Riita
Nona ni Riita anathata vamoha.
Mahiku ootheene awo anaya osikhola.
Yachika osikhola, anathata ni akhwayiye.
Nona ni Riita anathata ni Pawulo.
Olelo anamwane ootheene aahakalala.
Ala anathata ocupha wa mukoyi.

Pawulo ori ni ani?
Ti heeni Riita ni Nona anapakaaya?
Anamwane ala anathata heeni?

n ve khu   n ve lo   n cee ke
n ca ce   n ce ka   n ti kwa
n thi po   n the re

nvekhu   nvelo   nceeke
ncace   nceka   ntikwa
nthipo   nthere

Ela ekuwo ya ntikwa.
Mulela oowela nceeke ayaaka Omaputu.
Ana onkwesa vaate ni nvelo.

Mahiki a ochapa
Napaso muhooleli a esikhola ahu.
Olelo okunxe mirupa sa ntikwa.
Owo onawela nceeke.
Hiyo nri osikhola wahu.
Wino sookhala ikokhola sawaaca.
Ti vo nnachekula nivelaka.

Ti ani ori nhooleli a osikhola?
Nhooleli onawela heeni olelo?
Anamwane anapaka heeni osikhola?

Onakhaliwamo

Esumana 29

n xa xa   n xi lo   n xi ra

nxaxa   nxilo   nxira

Nxilo nna ti na apwiya awe Riita.
Nhooleli akhalayi aakhalano nxira.

Okhapelela inama
Liinu on’ya owaani wa amunna awe.
Oomukuxa mphirya ayana arivo nacama.
Owo onachuna othata ni nacama.
Nto nacama harino miruku ni mphirya.
Vano Liinu onachuna omman aole.
Achu anvira, amoonaka hiiha, aamuhiiha.

Liinu on’ya woowi?
Ti heeni okunxaawe Liinu?
Owo onachuna othata ni ti ani?

Onoona heeni veeruku ela?
Musinama taani ori vachiyani?
Ti heeni ya phaama weera ni maahi?

Okhaviherya inama
Asinama oreeriha muceche.
Asinama ari akhwiihu.
Ori wa phaama waamorela ikharari.
Ntoko waavaha yoolya wi yunnuweke.
Omucuphiha khapa etila wi ahiphitiwe.
Ni tho othatano nacama.

Ti heeni ya weera ni asinama?
Heeni onareerela omweerela khapa?
Neereke heeni ni nacama?

Esumana 30

n khwi pi ni   n khwa yi ye

nkhwipini   nkhwayiye

Ema onkhala ni amusi awe.
Mulela ori omaca wawe ni nkhwayiye.

Olya wahu
Mulaponi onakhaliwa sookhala miri.
Miri sawiima ni sikina soohiima.
Onnareerela okhala miri vankhala achu.
Miri sinnavaha epewe ni echeku.
Sawiima nnalyaahu inarweela mwa miri.
Nikhapeleleke miri sawiima ni soohiima.

Ti heeni sinavaha miri?
miri ti ani sinphwanyeya mulaponi?
Mwiri ti ani siniimamo imanka?

Miri ti ani sinooneya va eruku ela?
Miri ti ani siri mmucecheni mwawo?
Onnaphwanelela olya sawiima?

Soolya sa miri
Kiitu ni Kiki anthamwene.
Ala anamwane ankhala Ocile.
Omaca waya aakhalano miri sawiima.
Olelo analoca wa okhapelela miri.
Kiitu oni: “ti wa phaama olya sa miri”.
Owo nto ookwasera miri siri vakhiviru.

Kiitu ni Kiki anakhala woowi?
Ti heeni awo araayano omaca waya?
Kiitu olonce heeni?

Esumana 31

n ko yi   n kwa te lo

nkoyi   nkwatelo

Kiki, Niina ni Riita anacupha nkoyi.
Atiithi ankwata manasi ni ecikwakwa.

Okhapelela maahi
Atiithi awe Ema anakhwela maahi.
Awo anakhwela waapeya ekhwali.
Nto maahi ankhweleya ari ale a epewe.
Epewe ya orapiha soolya ni misiyo
Epwila yaarupaka nikhapelele maahi.
Hiyo niwuryeke maahi a phaama.

Ti ani anakhwela maahi?
Ti heeni awo anakhwelaaya opakano?

Onoona heeni veeruku ela?
Onnareelela owurya maahi?
Miteko ti ani analapa maahi?

Maahi a owurya
Yaana ori ni amusi awe.
Owo onachuna osuwela sa maahi.
-Maahi a epwila annaphwanela owurya?
Amaayi awe ahaakhula:
-Yaana, hooye, pahi awaapeyiwa.
Chireene ti ya phaama osuwela othanla.

Ti heeni Yaana aacunaawe osuwela?
Ti heeni amaayi awe yaakhunlaaya?
Onnaphwanela waapeya maahi?

n khwa yi ye   n kwaa ni ho
n kwii kwi   n ko yi   n khwi pi ni   n kwi ya   n xi lo   n xa xa   n xi ra

nkhwayiye   nkwaaniho   nkwiikwi nkoyi   nkhwipini      nkwiya nxilo   nxaxa   nxira

Exinelo ela eniichaniwa inkhala.
Nkwiikwi naka nookhalano nchupi.
Alima onkhala ocayi wa esikhola.

Inapwanela ni maahi
Kiki aariye ni nhooleli a esikhola, aakoha:
-Ti wa phaama owurya maahi ootheene?
Nhooleli ohaakhula: - Hooye Kiki!
Yaakhala elukuluku yathon’we maahi.
Achu ni asinama yawurya vamoha.
Nkiiwa, ireca saatepa orwa mulaponi!

Achu ala yaari woowi?
Muchaka ola onaloca sa heeni?
Maahi ootheene annareera owurya?

Mwiili wa muchu ni ekumi

Esumana 33

n che ko   n cha cho   n chu pi
n chi vi

ncheko   nchacho   nchupi
nchivi

Ema oohula nchivi.
Nna nchankara na Anita na osikhola.

Epewe ni ekumi
Liinu, Riita ni Nona achu a epewe.
Awo ari vakhiviru vanchivi.
Nona onamukoha Liinu:
-Ti heeni oneeraawe?
-Kinaapeya maahi wi niwurye.
Ni wi nirapihe miitho ni maaru ahu.

Masina ti ani analociwa vaava?
Anamwane ala ari vaavi?
Liinu oneera heeni? Liinu oneera heeni?

Onoona heeni veeruku ela?
Miitho ni maaru awo onnarapiha?
Ti heeni anathoonyaaya anamwane?

Othata wa ekumi
Anamwane anathata vakhiviru wa nchiya.
Ootheene ananvokha mphirya.
-Kiitu, okivaherye! Kinchuna onvolowiha!
-Ah! Ah! Ni miyo kinamoovaherya, Ana.
-Liinu, orwe va! Onaya woowi?
-Kin’ya orapa. Asinna, nrowe narape.

Ti heeni anapakaaya anamwane ala?
Ti ani onanveka mphirya?
Anaya woowi wa omala othata?

Esumana 34

o rwee la   o rwa   o rwa na

orweela   orwa   orwana

Amina oorweela ekateerunu awe.
Osilo Niinu orwiiye ohuserya ni Ema.

Mawarelo a achu
Amina ni Ema asinthamwene.
Awo anarwa osikhola.
Mawarelo aya annarwiiha oreerela.
Nano onawara tho ni mawarelo awe.
Yarwa aleco, mawarelo ahu ti makina.

Muchaka ola onaloca sa heeni?
Mawarelo ti ani ari a achu ala?
Achu a muceche awo anawara hayi?

Mathepa taani ari vaava?
Mathepa ala analapela heeni?

Okhapelela soowara
Oluusi anamwane anachekula mmaahini.
Nto Miniso oorwiiha ikuwo wi acape.
Vano Ana, Niinu ni Miniso anamucapa.
Awo anamuthata acapaka.
-Wuulu Ana, on’yara ikuwo sawo oculi?
-Aayi! Iya sohuuma.

Ti heeni anamwane anapakaaya?
Ari anamwane akavi?
Onaphwanelela heeni orapiha ichu?

Esumana 35

n lyi ho   n lyi ha   n lyee ke

nlyiho   nlyiha   nlyeeke

Ema onlyiha emope munyephu.
Kiitu ni Kiki anlya vamoha.

Okhaviherya
Liinu ni amaayi awe anaya Okilimani.
-Liinu wela! Elukuluku ennanichawa.
-Maayi munnamoona mutokweene ole?
-Ole honawerya on’wela karera
Kinaya omukhaviherya on’wela karera!
Waakhaviherya achu oreera

Liinu ni amaayi awe anaya woowi?
Ti ani omukhavihenrye mutokweene?
Ti heeni yoophwanela ni asitokweene?

Onoona heeni veeruku ela?
Ari achu akavi veeruku yeela?
Ti heeni oneera mmiravo ola?
Ti heeni yawiira ni achu ari areca?

Olelo ni omeelo
Anasikhola! Anasikhola! Anasikhola!
Pakani ichu sa phaama, ichu sa kharari!
Amiravo, mwaakhaviherye asitokweene.
Mwaakhaviherye achu ootheene.
Hiiha munamukhala ooleeleya olelo.
Omeelo munahaala okhala a miruku.

Ti ani anaphwanela opaka sa ikharari?
Ti ani anaphwanela okhaviheriwa?
Muchu onakhaviherya, onakhala hayi?

n chu pi   n chi vi   o rwa
o rwa na   o rwee la   n lyi ho

nchupi   nchivi   orwa
orwana   orweela   nlyiho

Ema onlyiha emope munyephu.
Amina oorweela ekateerunu awe.
Nna nchankara na Anita na osikhola.

Oleeleya wa Niina
Niina mwaana a oleeleya.
Onlya ni makhalelo a ophwanelela.
Miruku sawe sinnaahusiha anamwane.
Ti va Niina okhanlaawe muchu oosivela.
Ori muchu onaruuha mooniheryo.
Onathata vari nchiya na vaate vawe.

Ti ani ori ooleeleya?
Ti ani anahuserya ni miruku sawe?
Ti vaavi onathataawe Niina?