Wiikasoopa waka

Emakhuwa

A produção deste livro tornou-se possível graças ao apoio do povo Americano através da Agência dos Estados Unidos para o Desenvolvimento Internacional (USAID). O conteúdo desta publicação é da total responsabilidade do Ministério da Educação e Desenvolvimento Humano da República de Moçambique.

FICHA TÉCNICA
Título:
Wiikasoopa waka
Língua:
Emakhuwa
Coordenação Editorial - MINEDH:
Telésfero de Jesus e Vicente Bisque
Vamos Ler!:
Samima Patel, Abdala Machude, Amélia Bazima e Dilson Buque
Autores:
Neves Jacinto Anselmo, Eduardo Napualo, Elmano Mucopo, Ana B. Jahamo,
Júlio Bernardo, Lucas Bonga e Saraiva A Aibo
Assessoria Linguística e metodológica:
Carlos Manuel e Maurício Bernardo
Ilustração:
Orlando Chissano
Maquetização:
Walter Sambo
Capa:
Orlando Chissano e Walter Sambo
Impressão:
???????
Tiragem:
???????
N.º do registo:
???????
Financiado por USAID
República de Moçambique

Nono mmiravo onkhala epooma ya Wamphula ni onnimusivela othweela.
Ole onnisuwela saana mananna a weetta ni mananna a otupha iparapaara wa wiira asyakeke ihasara.
Nono onisoma exikola 7 ya Apiriili ni aarowaka onnitupha iparapaara
sinceene sinvira mikukutta soovirikana. Olelo Nono oomuvirela mwaapara
awe Loola wiira arowase oxikola. Aphiyansaaya vanikumaana iphiro, Nono oomoona luuxu ooxeerya opantteene ni aahimwiirela mwaapara awe wiira:
Nono: Neemele, luuxu ole onileeliha wiira mikukutta sa mpantta mukina
sivireke, hiyo nihaana nimulipelelaka luuxu ooripelela.
Oowayili yaahilipelela ni opancaawe luuxu ooripelela, mikukutta sa mipanta mikina saaheemela ni atthu anavira.
Loola: Munisuwela sayi sootheene iya?
Nono: Apaapa aka Poliisiya ni aniwehaweha mananna sineettaaya
mikukutta ni moota atthu aniviraaya mparapaarani.
Nono ni mwapara awe Loola yaahivirasa woohoova ni yaahirowasa oxikola.
Loola: Kooxukhuru wookileeliha itthu seyiye sinisuweliha khula luuxu onihimyaawe ni mananna a otupha iparapaara.

Atthikaka oxikola, Nono ni Loola yaahivirasa ephiro ekina wa wiira yaakuvase ophiya owaani.
Mphironi, yaahimphwanya oviraka kampoyi ni Nono aahimwiirela Loola, iiraka:
Nono: Nihaana neemelaka ottayi wene woona wiira kampoyi khareere
woopiha. Nihaana nimulipelelaka ovira, nihale nituphaka.
Loola: Namalootho mararu ole onihimya exeeni?
Nono: Munnimoona kampoyi ole ocampulinwe variyari wa Namalootho
mararu vale?
Loola: Aayo, kinnimoona.
Nono: Namalootho mararu ole onihimya wiira nihaana niikasoopaka woona wiira nihaattamela vaxipooroni ni khokhanle mutthu oniwehaweha.
Namoona Namalootho ole nihaana neemelaka ni niwehaka aahirweeke kampoyi.
Loola: Kihiiwa ni kootepa oxukhuru.
Nono: Nrowe nituphe, kampoyi oovira.
Loola: Nrowe, kampoyi khareere orakama.
Nono: Aayo, ole onniteexa itthu sinceene ni soovirikana.
Oowayili yaahitupha anarowa owaani waya.

Ophin´yaawe owaani, Nono aahikilaathi ni apaapa awe wiira aaleele moota ovirinhaawe nihiku nawe.
Paapa: Mweentte sayi olelo, mwaana aka?
Nono: Miyo kooviriha salaama, paapa. Oxikola kiheetta ni koosoma
salaama.
Paapa: Vooreera.
Nono: Paapa, kinoona wiira atthu anceene a mmuttettheni mwaahu mu, otepaxa anamwane, khansuwela otupha iparapaara. Vannireerela wiira mutivela ola nilavule ni anammawaani wiira naaleelihe mananna a otupha iparapaara wiira nisyakeke ihasara.
Paapa: Kinnikupali, mwaana aka. Kinoorowa waalattula anamwaattamana ahu wiira mutivela nikumaane ni nilavule itthu seyiyo khamosa-khamosa woona wiira nihaana anamwane anceene anitupha iparapaara yaarowasaka oxikola.
Nono: Vanooreerela, paapa.
Paapa: Vano muroweke mwarape woona wiira vanniila.
Nono aahirowa orapa.

Ophin´yaaya mutivela, atthu ootheene a mmuttettheni yoole yaahikumana onimaniwa mphirya wiira alavulase wa mananna a wiira sisyakiweke
ihasara mparapaara.
Mukumaano ole waalattulin’we ni paapa awe Nono, ori Poliisiya.
Ole aahipacerya olavula aakhomasaka ootheene yaari vamuthukumano
vaavale.
Paapa: Masi kinoona wiira nihaana naaleelihaka anamwane ahu mananna a otupha iparapaara ni axipooro woona wiira khasinireera okhumelela
ihasara.
Ootheene: Aayo, ninnikupali. Eyo ti yooreera.
Paapa: Naaviraka mparapaara, nihaana niwehaka moono woolopwana ni moono woothiyana wiira nisuwela waarwaaka mukukutta. Aahirweeke
nitupheke. Noona wiira ahaavo aluuxu anipatta, nivireke apattaka luuxu ooripelela. Masi apatta luuxu ooxeerya nihaana neemelaka woona wiira okathi wa ovira mikukutta sa mpantta mukina. Nave tho naattamela
muxipooroni, nihaana nikhalanaka ephoole, nooneke aarwaaka kampoyi.

Otthikelaka, mwene aahikoha, iiraka:
Mwene: Nto anamalootho mararu ale kiniwoonaaka mparapaarani
manceene, anihimya exeeni?
Paapa: Aakhala annileela wiira nihaattamela onvira kampoyi, makina
anileela wiira hiyo atthu nihaana niviraka mweemwe munthoonyiheriwa paahi, masi sinceene sinaaleeliha maxoofeero mananna a weettiha
mikukutta saya.
Mwene: Vooreera ni kooxukhuru.
Paapa: Nave khula nihiku nihaana nilavulaka iya sootheene ni anamwane ahu woona wiira alasa ti anikhalana vanceene ihasara seyiyo.
Nono: Aayo, hiyo anamwane nihithweeleke mparapaarani. Ni naphavela ommana mphira, nihimmaneke waattamela mparapaara.
Atthu ootheene yaari vamuthukumano vale yaahixukhuru ni yaahilavula
wiira anoovarela iye yiiwalaaya ni yaahimwareyasa.

Noorempha, anaxikola yaahirowa oxekurya exikola enixuttihiwa mananna a weettiha mikukutta ni a ovira mparapaara.
Purusoori onxuttiha mananna a weettiha mikukutta oopacerya waaleeliha anaxikola:
Purusoori: Naarowaka oxikola wala opasari nihaana neettaka paahi
munvira atthu, nihivire mparapaara. Naaphavelaka otupha iparapaara wala
exipooro nihaana toko niiwaka saahirwaaka mikukutta wala kampoyi. Naaphwanya anamalootho mararu, nihaana nisuwelaka wiira yookhala
etthu yoowoopiha ni noona akhanleene aluuxu araru mparapaarani
nihaana niviraka paahi apatta luuxu ooripelela.
Nono: nto mparaparani mmo naatuphaka, nitupheke nipuro xeeni?
Purusoori: Mparapaarani aakhala mapuro oottikittheliwa ni erankhi
yootteela oniireliwa ovira atthu paahi. Nihaana niviraka mwemmo.
Nave nawela mmukukuttani nihikumiherye muru vate nnakhala myoono,
nihithweele tho mparapaarani. Naahiweryeke otupha, nihaana waavekela atthu aalupale.
Nono: Nootepa wiiwa ni nnoovarela sootheene niiwalaahu.

Atthikaka, purusoori aya aanaaleeliha wa khula etthu anaxikola yaakohaaya wa sootheene iye yiiwalaaya oxikola iwe yaarowansaaya oxekurya.
Aphin’yaaya onitumphwa eparapaara, purusoori aya aahiwiirela anaxikola wiira yeemelase, anaaleeliha wa iye yoonaaya¬:
Purussori: Ele eniittaniwa esimaaforu. Apatta luuxu ooxeerya onihima
wiira mikukutta sa mpantta mukina sivireke ni atthu yeemeleke. Apatta
luuxu ooripelela onihimya wiira mikukutta sa mpantta mukina seemeleke ni atthu avireke.
Naxikola: Purusoori, nto luuxu ole a ncano?
Purusoori: Ole onileeliha wiira onihala vakhaani wiira mikukutta sa mpatta ahu seemele, vo maxoofeeri ahaana apaceryaka weemeliha mikukutta saya.
Naxikola: Kihiiwa.
Purusoori: Vano nivireke. Oopatta luuxu ooripelela, masi nivireke mu
ettikitthelin’we erankhi yoottela, eniireliwa wiira avireke atthu.
Ootheene yaahivirasa ni yaahihakalala wa sootheene saaxunttaaya.

Aphiyansaaya oxikola, purusoori ohaakohasa yaasivelin’weene ni
sootheene iye yaaixunttaaya.
Anaxikola ootheene yaahaakhula wiira aasiveliwa ni yaanitthunasa
atthikenleene nihiku nikina.
Noovenya, purusoori aahiwiirela anaxikola wiira khula mmosa acampuleke sootheene osuwenlaawe wa mananna a weetta ni a osyaka ihasara sa
mparapaara.
Nono: Purusoori, miyo kiniphavela tho ocampula ikaruma sa weettela
kinsuwelaaka.
Purusoori: Niire so, nikhuru nimosa ncampule mananna a wiikasoopa ni nikhuru nikina nicampule ikaruma sa weettela ninsuwelaaya.
Anaxikola ootheene yaahikupalisa ni purusoori aahiwiirela wiira a
rowaseke owaani ni nihiku nikina khula mmosa aahaana aruuhaka ele
aarummwalaawe.
Alesa yaahirowasa mmawaani mwaya.
Noophiya owaani wawe, Nono aahaaleela axipaapa awe wa sootheene
oonalaawa iwe yaarowansaaya oxekurya.

Ophin´yaawe owaani, Nono aahimphwanya orwiiyeene muhima awe
onsoma Oripawe. Ole aahihakakala wa omoona muhima awe woona
yaahivira mahiku manceene ahoonanne.
Maama: Nono, murule ikuwo sa oxikola ni murowe opasari mwathume maakha ni esapula.
Nono: Aayo maama. Masi kinrowa ni Aputu.
Maama: Aayo, masi muhaana musuwelelaka weetta woona Aputu nlelo khalimalenle iphiro sa nno.
Nono: Kinoomuvarela, maama.
Maama awe aahimunnya Nono musurukhu ni murupa, nave alesa
yaahirowasa.
Mphironi, Nono aanimuleeliha muhima awe mananna a weetta mphironi ni moota wa otupha eparapaara.
Nono: Muheetteke mparapaara, Aputu. Murweeke nno ni muhitupheke muhonne saarwaaka mikukutta.
Aputu: Nto ninrowa osuwela sayi wiira nihaana nituphaka?
Nono: Nihitumphe, nihaana niwehaka toko moono woolopwana ni moono woothiyana, aahirwaaka mukukutta nto mutupheke.
Aputu: Kooxukhuru.
Alesa yaahithuma yaarummwalaaya ni yaahitthikela owaani.

Ophin´yaawe mutivela, atthu ootheene anikhala muttetthe yoole yaahirowa ni anamwane aya oxikola orowa wooniherya wiira annisuwela mananna a wiikasoopa wa ihasara sa mparapaarani.
Anaxikola tho yaahipaka muteko wa owaani ole yaavahin’waaya ni
purusoori.
Owoonalaawe axipaapa, purusoori ahaakohasa, iiraka:
Purusoori: Axipaapa, mwaarweela exeeni oxikola? Olelo khanirina
muthukumano.
Paapa: Nirwaale wooniherya wiira hiyo ni anamwane ahu ninnisuwela
mananna a wiikasoopa noonihaka iya nipankaahu.
Purusoori: Vootepa oreera!
Ole aahiwiitthana anaxikola ootheene ni alesa yaahirwaasa ni yaahooniherya iye yaapankaaya.
Axipaapa tho yaahooniherya yaapankaaya ni ootheene yaahihakalala
woona wiira anammuttettheni ootheene yaahiiwa ni yaanisuwela mananna a otupha iparapaara ni sinileelihaaya ni icampulo iye sinivareliwa ni
maxoofeero. Purusoori aahikuxa icampulo sootheene ni aahipateya vanipaweni na oxikola.