Ekumi ni oratta wahu

Emakhuwa

A produção deste livro tornou-se possível graças ao apoio do povo Americano através da Agência dos Estados Unidos para o Desenvolvimento Internacional (USAID). O conteúdo desta publicação é da total responsabilidade do Ministério da Educação e Desenvolvimento Humano da República de Moçambique.

FICHA TÉCNICA
Título:
Ekumi ni oratta wahu
Língua:
Emakhuwa
Coordenação Editorial - MINEDH:
Telésfero de Jesus e Vicente Bisque
Vamos Ler!:
Samima Patel, Abdala Machude, Amélia Bazima e Dilson Buque
Autores:
Neves Jacinto Anselmo, Eduardo Napualo, Elmano Mucopo, Ana B. Jahamo,
Júlio Bernardo, Lucas Bonga e Saraiva A Aibo
Assessoria Linguística e metodológica:
Carlos Manuel e Maurício Bernardo
Ilustração:
Orlando Chissano
Maquetização:
Walter Sambo
Capa:
Orlando Chissano e Walter Sambo
Impressão:
???????
Tiragem:
???????
N.º do registo:
???????
Financiado por USAID
República de Moçambique

Payitu mwaana onikhala ni axiipaapa awe. Owo mwaana oowiirattela
ni oomusivela ovara miteko.
Olelo Payitu ovennye voosiisu. Ohinatthi opacerya ovara miteko
sa awe, oorapa ni ookuttha mayino.
Omalihalaawe, ohaakhomasa axipaapa awe.
Payitu: Sayi ihaali, axipaapa?
Paapa: Miyo kooxeleliwa.
Maama: Ni miyo kooxeleliwa.
Payitu: Ni miyo tho kooxeleliwa.
Payitu oorowa tho omuxeleliha murokora awe.
Payitu: Sayi ihaali, Nana?
Nana: Payitu, miyo kamukumi.
Payitu: Nrowe nikawane miteko sa olelo wiira naakuveye ni nrowe
oxikola nihitthimakaka.
Nana: Aayo Payitu, kinnikupali.

Payitu oomwiirela murokora awe wiira othanle aarowaawe ovara.
Nana: Miyo kinrowa olyiha marattha ni ilyakhu muhilini.
Payitu: Miyo kinrowa ohela maasi muwoorota.
Oowayili yaahirowa ovara miteko saya.
Avarasaka siisa, Nana oomukoha Payitu:
Nana: Mwaha wa exeeni nrinaahu oowiirattela khula nihiku?
Payitu: Khamunsuwela, murokora aka? Niirattela khaninrowa
okhalana iretta nave tho nnimunnuwa ni okumi murutthuni.
Nana: Vooreera. Kinrowa waaleelaka axaapara aka wa sootheene
mulavunlaanyu.
Payitu: Aayo Nana, nihaana niikhapelelaka ni naakhapelelaka
akhwiihu wiira nikhalaneke okumi.

Amalihalaaya ovara miteko saya, Payitu ni Nana ahiitthaniwa ni
maama aya:
Maama: Woophiya okathi wa olya, murwaase, yoolya ya voosiisu
eri vameesa.
-Aayo maama - ohaakhula Payitu.
Maam: Munyawase muhinatthi olya, mwaahinyawe munoophwanya
iretta sa wooporari wala iretta sikina sa mmirimani. Nave tho
muhaana olya soolya
soovirikana wiira munnuwaseke saana.
Nana: Maama, nihiiwa ni khanireere oxukhuru. Nnoorowa
waaleeliha axaapara ahu oxikola ni mmuttettheni muumu.

Noomaliha olya, maama aya ohaakohasa:
Maama: Moopakasa muteko wa oxikola ni moopaka olili
mwaarupelaanyu?
Nana: Aayo maama, noopaka sootheene iyo.
Mama: Nto mwarapase wiira murowe oxikola, okathi woophiya.
Oowayili yaahirapa ni awara ikuwo saya saakatthin’we ni maama aya.
Mama: Musomase saana ni muhithweeleke moonanara, mmo waatta
iretta.
Payitu: Nohiiwa maama.
Aphinyaaya oxikola, oowayili yaahilavula ni axaapara aya wa iye
sootheene siiwalaaya ni maama aya. Axaapara aya yaahihakalala
ni yaahiira wiira anoorowa waaleela axipaapa aya mananna a
wiikasoopa wa iretta.

Atthikaka oxikola, Payitu ni Nana yaahaaphwanya
axaapara aya athweelaka mmaasini oonanara.
Nana: Muhithweelaseke mmaasini mmo, munoophwanya iretta.
Alesa yaahikhuma mmaasini mmwe.
Payitu: Maasi awo ti oonanara ni oruuha iretta sinceene,
muhitthikelase othweela mwemmo.
Ale yaahikhuma ni yaahixukhuru wa iya saaleelin’waaya.
Noophiya owaani, Nana ni Payitu yaahaaleela axipaapa aya wa ele
yoonalaaya.
Paapa: Muhinathweela mmaasini oonanara woonaka wiira ti
mwemmo siniraviwa iretta. Khamureere wiira saana woona wiira
moowoopola axaapara anyu. Kinrowa olavula ni anamwaattamana
ahu wiira meelo nikwase malaxi ni nuuve maasi oonanara
mmuttettheni mwaahu.

Ohiyu amusi awe Payitu aakilaathi vameesa wiira alye ni alavulase
wa moota avirihalaaya nihiku nne.
Maama: Nana, mpake esalata masi muhaana murapihaka saana
wiira ehiniruuhele iretta. Payitu, mwamurapihe paphaya
muhaana munyawaka toko.
Omalihalaaya olya, Payitu ohaalaxera axiipaapa awe ni ale aamwiirela:
Paapa: Muhiliyale okuttha mayino ni muhaana orupa muntthavini
wiira ipwilimwithi sihoolumeni.
Payitu aahirowa okuttha mayino ni aahirupa muntthavini.
Ootheene yaahirowa orupa ni khula mmosa aahirupa muntthavini.

Vaxin’yaaya, atthu ootheene a mmuttettheni onikhalaawe Payitu
yaahikumana wiira athikilase malaxi ni yuuve maasi oonanara yaari
mweemwe, ale yaaruunha ipwilimwithi sinceene.
Anamwane yaahirowa waakhaliha atthu aalupale yaavara miteko.
Atthu ootheene yaahihakalala yoonaka wiira iretta ntoko wooporari
ni nikusaku khisaarowa woonaneyaka mmuttettheni mmwe.
Amwene: Nihaana nikhalanaka oratta mmuttettheni mwaahu mu,
nto siiso nnosyaka iretta sinceene ni anamwane ahu animunnuwa
woohimukacamiho. Waahivariwa muteko ole mpaka muttetthe okhala
wooreera ni axinamwane yaanithweela mapuro ooreerela ahoovaka
ophwanya iretta soovirikana.

Amalihalaaya ovara muteko ole, atthu ootheene yaahithukumana
wiira alavulase wa iretta ni mananna oowiikasoopa.
Paapa: Olelo noorehererya muttetthe ahu masi
khommalela vaava, nihaana niirattelaka tho mmawaani mwaahu.
Amwene: Aayo nookupali, masi tho nihaana nisuwelaka olya soolya
soovirikana ni naapeyeke saana soolya seyiyo.
Payitu: Miyo kinivekela wiira axinamwane akhwaaka
ahithweeleke mmaasini oonananra ni naarowaka orupa nihaana
nirupaka muntthavini wiira nisyake ipwilimwithi. Ninyaweke tho
nihinatthi olya ni naakhumaka muxoworo wiira nisyake iretta
soowooporari.
Ootheene yaahikhuma oohakalala ni akupaliki wiira anaamweettela
iye siiwalaaya.

Akhumansaaya, atthu ootheene yaanilavulasa:
Atthu: Khoreere oreera mukumaano ole.
Axinamwane ale yaathweela mmaasi oonanara yaanilavulasa wiira khanrowasa otthikela.
Tiitu: Wookisivela okileeliha wiira kihithweeleke mmaasini oonanara, miyo nkaasuwela ni tho kinrowa orumeelaka ntthavi kaarupaka.Hiyo axinamwane nihaana niikasoopaka saana woona wiira erutthu ahu waakuva ophwanya iretta.
Payitu: Vano nroweke owaani wahu ni nisuweleke ovarela ele niiwalaahu.
Ophin´yaawe owaani, Tiitu aahaaleela amaama awe wa iye sootheene saalavulin’we ni aahaavekela yaale wiira ahele ntthavi anrupaaya.
Amaama awe Tiitu yaahisiveliwa woona wiira Tiitu khaatthuna orupa ohirumenle ntthavi.

Aphin´yaaya owaani, amusi awe Payitu yaahivara miteko sa owaani.
Paapa: Kinrowa okwasa iranthi sa mmanka ola, kinoona wiira
ipwilimwithi sinrelana mweeme.
Maama: Miyo kinrowa okattha ikuwo iye soonanara kuukenlaaka mpaani
mmwe wiira evireke ettheku saana.
Maama: Payitu muniira exeeni?
Payitu: Kinoothweela maama.
Maama: Mwakumihe iparatho sootheene woonaka wiira ipwilimwithi
osiveliwa orelana ari maasi.
Payitu: Aayo maama, kinoorowa.
Amalihalaaya ovara miteko iye, amusi ale yaahikilaathi ni yaahisiveliwa
woowoona vapuwani waya ohireere oratteleya.
Paapa awe Payitu aahiwiirela aana awe:
Paapa: Muhilipelele oleeliwa, muhaana musuwelaka wiira mwapheela
okhalana ekumi, muhaana mwiirattelaka ni murattelaka munikhalaanyu.
Nana: Nohiiwa paapa, niratteleke tho nipuro ninrupaahu ni nirumeeleke
ntthavi na ipwilimwithi, ninyaweke tho nihinatthi olya.